🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:25:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पल्लव
pallava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नई कोंपल (2.4.14) किसलय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पल्लव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नए निकले हुए कोमल पत्तों का समूह या गुच्छा । टहनी में लगे हुए नए नए कोमल पत्ते जो प्रायः लाल होते हैं । कोंपल । कल्ला । उ॰—नव पल्लव भए विटप अनेका ।—तुलसी (शब्द॰) । पर्या॰—किशलय । किसलय । नवपत्र । प्रबाल । बल । किसल । विशेष—हाथ के वाचक शब्दों के साथ 'पल्लव' को समास होने से इसका अर्थ 'उँगली' होता है । जैसे, करपल्लव, पाणि- पल्लव ।
२. हाथ में पहनने का कड़ा वा कंकण ।
३. नृत्य में हाथ की ए क विशेष प्रकार की स्थिति ।
४. विस्तार ।
५. बल ।
६. चपलता । चंचलता ।
७. आल का रंग । अलक्तक ।
८. पह्लव देश ।
९. पह्लव देश का निवासी ।
१०. श्रृंगार (को॰) ।
११. वन (को॰) ।
१२. कली (को॰) ।
१३. घास का नया कनखा (को॰) ।
१४. किनारा । छोर, विशेषतः वस्त्रादि का (को॰) ।
१५. सविलास क्रीड़ा (को॰) ।
१६. कामसक्त या लंपट व्यक्ति (को॰) ।
१७. कथाप्रबंध (को॰) ।
१८. दक्षिण का एक राजवंश जिसका राज्य किसी समय उड़ीसा से लेकर तुंगभद्रा नदी तक फैला था । विशेष—कुछ लोगों का मत है कि ये पह्लव ही थे और कुछ लोग कहते हैं कि यह स्वतंत्र राजवंश था । वराहमिहिर के अनुसार पल्लव दक्षिणपश्चिम में बसते थे । अशोक के समय में गुजरात में पल्लवों का राज्य था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पल्लव m. n. (ifc. f(आ). ) a sprout, shoot, twig, spray, bud, blossom (met. used for the fingers, toes, lips &c.), MBh.; Kāv. &c.
a strip of cloth, scarf, lappet, Kād.; Bālar.; Rājat.
spreading, expansion, L. (cf. below)
strength, L. (= बल; v.l. = वन, a wood)
red lac (अलक्त), L.
a bracelet, L.
sexual love, L.
unsteadiness, L.
पल्लव m. a partic. position of the hands in dancing, Cat.
a libertine, catamite, L.
a species of fish, L.
pl. N. of a people, MBh.; Pur. (v.l. for पह्लव)
of a race of princes, Inscr.
2. पल्लव Nom. P. ˚वति, to put forth young shoots, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (610,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल्लवः --वं 1 A sprout, sprig, twig करपल्लवः; लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवा R. 3. 7. --2 A bud, blossom. --3 Expansion, spreading, dilating. --4 The red dye called Alakta, q. v. --5 Strength, power. --6 A blade of grass. --7 A bracelet, an armlet. --8 Love, amorous sport. --9 The end of a robe or garment. --10 Unsteadiness (चापलं). --वः A libertine. --Comp. --अंकुरः --आधारः a branch. --अदः a deer. --अस्त्रः an epithet of the god of love. --आपीडित a. full of or laden with buds. --ग्राहिता {1} dealing with trifles. {2} superficial knowledge. --ग्राहिन् a. {1} putting forth sprouts. {2} dealing with trifles. {3} diffusive or superficial. --द्रुः the Aśoka tree.
पल्लवः --वं 1 A sprout, sprig, twig करपल्लवः; लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवा R. 3. 7. --2 A bud, blossom. --3 Expansion, spreading, dilating. --4 The red dye called Alakta, q. v. --5 Strength, power. --6 A blade of grass. --7 A bracelet, an armlet. --8 Love, amorous sport. --9 The end of a robe or garment. --10 Unsteadiness (चापलं). --वः A libertine. --Comp. --अंकुरः --आधारः a branch. --अदः a deer. --अस्त्रः an epithet of the god of love. --आपीडित a. full of or laden with buds. --ग्राहिता {1} dealing with trifles. {2} superficial knowledge. --ग्राहिन् a. {1} putting forth sprouts. {2} dealing with trifles. {3} diffusive or superficial. --द्रुः the Aśoka tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल्लव पु० न० अर्द्ध० पल्यते सम्प० क्विप् पलु लूयते लू--अप् कर्म० । १ अभिनवे पत्त्रस्तवके २ तद्युक्तशाखायां ३ वि- स्तारे ४ बले ५ अलक्तकराने ६ बलये मेदि० “पर्व- पत्त्रादिसंघाते शाखायाः पल्लवो मतः” इत्युक्ते ७ शाखादेः पर्वपत्त्रसमुदाये च । ८ नवपत्त्रे मधुसूदनः ९ विटपे १० शृङ्गारे ११ चापले शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4273,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल्लवः, पुं, क्ली, (पल्यते इति पल् । पल् + क्विप् । लूयते इति लवः । लू + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् । ततः पल् चासौ लवश्चेति ।) नवपत्रादियुक्तशाखाग्रपर्व्व । इति भरतः ॥ नव- पत्रस्तवकः । “इति मधुः ॥ पर्व्वपत्रादिसंघाते शाखायाः पल्लवो मतः ।” इति कोषान्तरम् ॥ (यथा, रघुः । ९ । ३३ । “अभिनयान् परिचेतुमिवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा । अमदयत् सहकारलता मनः सकलिकाकलिकामजितामपि ॥”) तत्पर्य्यायः । किसलयम् २ । इत्यमरः । २ । ४ । १४ ॥ प्रवालम् ३ नबपत्रम् ४ । इति राज- निर्घण्टः ॥ वंलम् ५ किसलम् ६ किशलम् ७ किशलयम् ८ विटपः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ पत्रयौवनम् १० । इति जटाधरः ॥ विस्तरः । वलम् । शृङ्गारः । अलक्तरागः । इति विश्व- मेदिन्यौ ॥ वलमित्यत्र वनमिति क्वचित् पाठः ॥ वलयः । चापलः । इति शब्दरत्नावली ॥ (देश- विशेषः । तद्देशवासिषु पुं भूम्नि । यथा, मार्क- ण्डेये । ५७ । ३६ । “अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्म्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-081-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पल्लव" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें