🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:35:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तान
tāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तान संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तालने का भाव या क्रिया । खींच । फैलाव । विस्तार । जैसे, भौंऔं की तान । उ॰— जल मैं मिलि कै नभ अवनी लौं तान तनावति ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ ३, पृ॰ ४५५ । यौ॰— खींचतान ।
२. गानै का एक अंग । अनुलोभ विलोम गति से गमन । मुर्च्छना आदि द्वारा राग या स्वर का विस्तार । अनेक विभाग करके सूर का खींचना । लय का विस्ता । आलाप । उ॰— छूटे तान चँदेवा दीन्हा । टाढे़ भ्रगत गावन लीन्हा ।— कबीर मं॰, पृ॰ ४९९ । विशेष— संगीत दामोदर के मत से स्वरों से उत्पन्न ताम ४९ है । इन ४९ तानों से भी ८३०० कूट तान निकले हैं । किसी किसी मत से कूट तानों की संख्या ५०४० भी मानी गई है । मुहा॰— तान उड़ाना= गीत गाना । अलापना । तान तोड़ना = लय को खींचकर झटके के साथ समय पर विराम देना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तान m. (√ 3. तन्) a fibre, Suśr. i, 25
a tone, MBh. ii, 133 and 391; xiii, 3888; Kum. i, 8
a monotonous tone (in reciting, एक-श्रुति), KātyŚr. i, 8, 18; Vait.; Bhāṣik.; Nyāyam.; VPrāt., Sch.
an object of sense (or = तात्पर्य), L. (cf. एक-)
[τόνος.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तानः [तन्-घञ्] 1 A thread, fibre. --2 (In music) A protracted tone, a key-note; यथा तानं विना रागः Bv. 1. 119; तानप्रदायित्वमिवोपगंतुं Ku. 1. 8. (the number of tānas is said to [] be 49). --3 A monotonous tone. --नं 1 Expanse, extension. --2 An object of sense. --Comp. --कर्मन् n. {1} tuning the voice as a preparatory step to singing. {2} running over the notes to catch the key.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तान पु० तन--घञ् । १ विस्तारे अवतानः सन्तानः । “मूर्वा गुड्चीतानैरासीव्येत्” सुश्रुतः । २ ज्ञानविषये शब्दार्थकल्प० ३ गानाङ्गभेदे । “विस्तार्य्यन्ते प्रयोगा ये मूर्च्छना शेष- संश्रयाः । तानास्तेऽप्यूनपञ्चाशत् सप्तस्वरसमुद्भवाः । तेभ्य एव भवन्त्यन्ये कूटतानाः पृथक् पृथक् । ते स्युः पञ्च सहस्राणि स्त्रयस्त्रिंशत् शतानि च” सङ्गी० दा० “तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम्” कुमा० । “गाता यं यं स्वरं गच्छेत् तं तं वंशेन तानयेत्” मल्लिनाथधृतम् । “गायन्ति दिव्यतानैस्ते भा० स० ४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3268,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तानं, क्ली, (तन दु ञ विस्तारे + भावे घञ् ।) विस्तारः । ज्ञानविषयः । इति शब्दार्थकल्पतरुः ॥
तानः, पुं, (तन्यते गीतमनेनेति । तन + घञ् ।) गानाङ्गविशेषः । यथा, सङ्गीतदामोदरे । “विस्तार्य्यन्ते प्रयोगा यैर्मूर्च्छनाशेषसंश्रयाः । तानास्तेऽप्यूनपञ्चाशत् सप्तस्वरसमुद्भवाः ॥ तेभ्य एव भवन्त्यन्ये कूटतानाः पृथक् पृथक् । ते स्युः पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-603-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तान" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें