🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:58:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तान

अर्थ: धागा, रेशा

व्युत्पत्ति: तन् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातानःतानौतानाः
द्वितीयातानम्तानौतानान्
तृतीयातानेनतानाभ्याम्तानैः
चतुर्थीतानायतानाभ्याम्तानेभ्यः
पञ्चमीतानात् / तानाद्तानाभ्याम्तानेभ्यः
षष्ठीतानस्यतानयोःतानानाम्
सप्तमीतानेतानयोःतानेषु
सम्बोधनहे तानहे तानौहे तानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तान
तान
tāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तान संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तालने का भाव या क्रिया । खींच । फैलाव । विस्तार । जैसे, भौंऔं की तान । उ॰— जल मैं मिलि कै नभ अवनी लौं तान तनावति ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ ३, पृ॰ ४५५ । यौ॰— खींचतान ।
२. गानै का एक अंग । अनुलोभ विलोम गति से गमन । मुर्च्छना आदि द्वारा राग या स्वर का विस्तार । अनेक विभाग करके सूर का खींचना । लय का विस्ता । आलाप । उ॰— छूटे तान चँदेवा दीन्हा । टाढे़ भ्रगत गावन लीन्हा ।— कबीर मं॰, पृ॰ ४९९ । विशेष— संगीत दामोदर के मत से स्वरों से उत्पन्न ताम ४९ है । इन ४९ तानों से भी ८३०० कूट तान निकले हैं । किसी किसी मत से कूट तानों की संख्या ५०४० भी मानी गई है । मुहा॰— तान उड़ाना= गीत गाना । अलापना । तान तोड़ना = लय को खींचकर झटके के साथ समय पर विराम देना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तान m. (√ 3. तन्) a fibre, Suśr. i, 25
a tone, MBh. ii, 133 and 391; xiii, 3888; Kum. i, 8
a monotonous tone (in reciting, एक-श्रुति), KātyŚr. i, 8, 18; Vait.; Bhāṣik.; Nyāyam.; VPrāt., Sch.
an object of sense (or = तात्पर्य), L. (cf. एक-)
[τόνος.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तानः [तन्-घञ्] 1 A thread, fibre. --2 (In music) A protracted tone, a key-note; यथा तानं विना रागः Bv. 1. 119; तानप्रदायित्वमिवोपगंतुं Ku. 1. 8. (the number of tānas is said to [] be 49). --3 A monotonous tone. --नं 1 Expanse, extension. --2 An object of sense. --Comp. --कर्मन् n. {1} tuning the voice as a preparatory step to singing. {2} running over the notes to catch the key.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तान पु० तन--घञ् । १ विस्तारे अवतानः सन्तानः । “मूर्वा गुड्चीतानैरासीव्येत्” सुश्रुतः । २ ज्ञानविषये शब्दार्थकल्प० ३ गानाङ्गभेदे । “विस्तार्य्यन्ते प्रयोगा ये मूर्च्छना शेष- संश्रयाः । तानास्तेऽप्यूनपञ्चाशत् सप्तस्वरसमुद्भवाः । तेभ्य एव भवन्त्यन्ये कूटतानाः पृथक् पृथक् । ते स्युः पञ्च सहस्राणि स्त्रयस्त्रिंशत् शतानि च” सङ्गी० दा० “तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम्” कुमा० । “गाता यं यं स्वरं गच्छेत् तं तं वंशेन तानयेत्” मल्लिनाथधृतम् । “गायन्ति दिव्यतानैस्ते भा० स० ४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3268,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तानं, क्ली, (तन दु ञ विस्तारे + भावे घञ् ।) विस्तारः । ज्ञानविषयः । इति शब्दार्थकल्पतरुः ॥
तानः, पुं, (तन्यते गीतमनेनेति । तन + घञ् ।) गानाङ्गविशेषः । यथा, सङ्गीतदामोदरे । “विस्तार्य्यन्ते प्रयोगा यैर्मूर्च्छनाशेषसंश्रयाः । तानास्तेऽप्यूनपञ्चाशत् सप्तस्वरसमुद्भवाः ॥ तेभ्य एव भवन्त्यन्ये कूटतानाः पृथक् पृथक् । ते स्युः पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-603-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तान" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तानतान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तन् + अच्)
अन्य सम्भावना: तान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तान 📚 ➤ धागा, रेशा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तान 📚तालने का भाव या क्रिया । खींच । फैलाव । विस्तार । जैसे, भौंऔं की तान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तान: तन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें