🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:58:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आनाह
ānāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पेट फूलना/कब्ज़ (2.6.55) निबन्ध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आनाह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक उदरव्याधि । मलावरोध से पेट का फूलना । मलमूत्र रुकने से पेट फूलना ।
२. बाँधना [को॰] ।
३. लंबाई (कपड़े आदि की) [को॰] ।
५. विस्तार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-नाह m. epistasis, suppression of urine
constipation, Suśr.; MBh.
length, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (140,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आनाहः 1 Binding. --2 Suppression of urine, constipation, epistasis. --3 Length (especially of cloth).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0241-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनाह पु० आ + नह--घञ् । १ बन्धे २ दैर्व्ये आनह्यते अपसरण प्रतिरोधेन बध्यते विण्मुत्रादि अनेन आ + नह + करणे घञ् । ३ विण्मूत्ररोधसाधने वैद्यकोक्ते रोगभेदे “आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयोविबद्धम् विगुणानिलेन । प्रवर्त्तमानं न ययास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति” मा० नि० । वातादिदोषानुक्त्वा स्थानविशेषाश्रयत्वेन तेषां रोगविशेषजनकत्वमुक्तं सुश्रु० । “अत ऊर्द्ध्वं स्थाननसंश्रयं वक्ष्यामः । एवं कुपितास्तांस्तान् शरीर- प्रदेशानागत्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति । ते यदोदर- [] सन्निवेशं कुर्व्वन्ति तदा गुल्मविद्रध्युदराग्निसङ्गानाह- विसूचिकातिसारप्रभृतीन् जनयन्ति” । “आनाहार्त्तं ततो- दृष्ट्वा तत्सैन्यमसुखार्दितम् । पितरं दुःखितं दृष्ट्वा सुक- न्येदमथाब्रवीत्” भा० व० प० १२२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0729-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनाहः, पुं, (आङ् + नह् + घञ् ।) मूत्रपुरीष- रोधकरोगः । तत्पर्य्यायः । विबन्धः २ । इत्यमरः ॥ विष्टम्भः ३ मलरोधनः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“आनाहार्त्त ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यमसुखार्द्दितम्” । इति महाभारते ।) तस्य सम्प्राप्तिरूपे । यथा, “आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन । प्रवर्त्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति” ॥ इति निदानं ॥ (“यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति । नाधो व्रजति नाप्यूर्द्ध्वञ्चानाहस्तस्य जायते” ॥ इति चरकः ॥ [] अस्य चिकित्सामाह । भावप्रकाशे यथा, -- “तुल्यकारणकार्य्यत्वादुदावर्त्तहरीं क्रियां । आनाहेषु च कुर्व्वीत विशेषश्चाभिधीयते ॥ * ॥ त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुःपञ्चभागिकाः । गुडेन तुल्या गुटिका हरत्यानाहमुल्वणं ॥ * ॥ वर्त्तिस्त्रिकटुसैन्धव सर्षपगृहधूमकूष्ठमदनफलैः । मधुनि गुडे वा पक्वै- र्विहिता साङ्गुष्ठसम्मिता विज्ञैः ॥ वर्त्तिरियं दृष्टफला शनैः प्रणिहिता गुदे घृताभ्यक्ता । आनाहमुदरजार्त्तिं शमयति जठरं तथा गुल्मम्” ॥ * ॥ इति त्रिकटुकाद्यावर्त्तिः ॥ * ॥ चक्रपाणिसङ्ग्रहे तु चिकित्सा यथा, -- “उदावर्त्तक्रियानाहे सामे लङ्घनपाचनम्” ॥ “द्विरुत्तरा हिङ्गुवचा सकुष्ठा सुवर्चिका चेति विडङ्गचूर्णं । सुखाम्बुनानाहविसूचिकार्त्ति- हृद्रोगगुल्मोर्द्ध्वसमीरणघ्नम् ॥ * ॥ वचाभयाचित्रकयावशूकान् सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान् । उष्णाम्बुनानाहविमूढवातान् पीत्वा जयेदाशु हितौदनाशी ॥ * ॥ त्रिवृद्धरीतकीश्यामाः स्नुहीक्षीरेण भावयेत् । वटिका मूत्रपीतास्ता ज्येष्ठा आनाहभेदिकाः ॥ * ॥ राठ-धूम-विडव्योष-गुड-मूत्रैर्विपाचिता । गुदेऽङ्गुलसमावर्त्तिर्निधेयानाहशूलनुत् ॥ * ॥ मूलकं शुष्कमात्रञ्च वर्षाभूमूलपञ्चकम् । आरेवतफलञ्चापि पक्त्वा तेन पचेद्घृतम् । तत् पीतमात्रं शमयेदुदावर्त्तमसंशयम्” ॥ * ॥ शुष्कमूलकाद्यं घृतम् ॥ * ॥) दैर्ध्यं । इति रमानाथः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-176-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आनाह" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें