🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:50:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यास
vyāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पराशर के पुत्र कृष्ण द्बैपायन जिन्होंने वेंदों का संग्रह, विभाग और संपादन किया था । कहा जाता है, अठारहों । पुराणों महाभारत, भागवत और वेदांत आदि की रचना भी इन्होने की थी । विशेष—इनके जन्म आदि की कथा महाभारत में बहुत विस्तार के साथ दी है । उसमे कहा गया है कि एक बार मत्सगंधा सत्यवती नाव खे रही थी । उसी समय पराशर मुनि वहाँ जा पहुँचे और उसे देखकर आसक्त हो गए । वे उससे बोले कि तुम मेरी कामना पूरू करो । सत्यवती ने कहा । —महाभारत नदी के दोनों ओर ऋषि, मुनि आदि बैठे हुए है और हम लोग को देख रहे है । मै कैसे आपकी कामना पूरी करूँ । इसपर पराशर मुनि के अपने तप के बल से कुहरा खड़ा कर दिया जिससे चारो और अँधेरा छा गया । उस समय सत्यवती ने फिर कहा महाराज, मै अभी कुमारी हूँ; और आपकी कामना पूरी करने से मेरा कौमार नष्ट हो जायगा । उस दशा में में किस प्रकार अपने घर में रह सकूँगी । पराशर ने उत्तर दिया नहीं, इससे तुम्हारा कौमार्थ नष्ट नहीं होगा । तूम मुझसे वर माँगो सत्यवती ने कहा कि मेरे शरीर से मछली की जो गंध आती है, वह न आवे । पराशर ने कहा कि ऐसा ही होगा । उसी समय से उसके शरीर से सुगंध निकलने लगी और तबसे उसका नाम गंधवती या योजनगंधा पड़ा । इसके उपरांत पराशर मुनि ने उसके साथ संभोग किया जिससे उसे गर्भ रह गया और उस गर्भ से इन्ही व्यासदेव की उत्पत्ति हुई । इनका जन्म नदी के बीच के एक टापू में हुआ था ओर इनका रंग बिलकुल काला था; इसीलये इनका नाम कृष्ण द्बैपायन पड़ा । इन्होने बचपन से ही तपस्या आरंभ की ओर बड़े हीन पर वेदों का संग्रह तथा विभाग किया; इसीलिये ये वेदव्यास कहलाए । पीछे से जब शांतनु से सत्ववती का विवाह हुआ, तब अपने पुत्र विचित्रवार्य के मरन पर सत्यवता ने इन्हें बुलाकर विचित्रवार्य का विधवा पात्नया (आंबिका और अंबालिका) के साथ नियोग करने की आज्ञा दी जिससे धुतराष्ट ओर पाड़ु का जन्म हुआ । विदुर भी इन्हीं के वीर्य से उत्पन्त्र हुए थे । ये पाराशर्य, कानीन, बादरायण, सत्यभारत, सत्य़व्रत और सत्य़रत भी कहलाते है ।
२. पुराणानुसार वे अट्ठाईस महर्षि, जिन्होंने भिन्त्र भिन्न कल्पों में जन्म ग्रहण करके वेदों का संग्रह और विभाग किय़ा हा । विशेष—ये सब ब्रह्मा और विष्णु के अवतार माने जाते है; और इनके नाम इस प्रकार है ।—स्वयंभुव, प्रजापति या मनु, उशना, बृहस्पति, सविता, मृत्यु या यम, इंद्र, वसिष्ठ, सारस्वत, त्रिधाम, ऋषिभ य़ा त्रिवृष, सुतेजा या भारद्बाज, अंतरिक्ष या धिर्म, वपृवन् या सुचक्ष, त्रध्यारुणि, धनजय, कृतंजय, ऋतजय, भरद्बाज, गौतम, उत्तम या हर्यत्म, वाचश्रवा या नारायण (इन्हें वेण भी कहते हैं), सोममुख्यायन या तुणविदु, ऋक्ष या वाल्मिकि, शक्ति पराशर, जातुकर्ण और कृष्ण द्बैपायन ।
३. वह ब्राह्मण जो रामायण महाभारत या पुराणों आदि की कथाए लोगों को सुनाता हो । कथावाचक । उ॰— तो कभी व्यास बन पुरानी प्रयोजनीय वृत्तांतों की कथा कहा सुनाती है ।— प्रेमघन॰, भा॰,२, पृ॰३४१ ।
४. वह रेखा जो किसी बिल्कुल गोल रेखा या वृत्त के किसी एक विंदु से बिलकुल सीधी चलकर केंद्र से होती हुई दूसरे सिरे तक पहुँची हो ।
५. विस्तार । प्रसार । फैलाव ।
६. वितरण । विभाजन (को॰) ।
७. समासयुक्त पदों का विश्लेषण या विग्रह (को॰) ।
८. पृथक्ता । अलगाव (को॰) ।
९. चौडा़ई ।
१०. उच्चारण का एक दोष (को॰) ।
११. व्यव- स्थापक । संकलन करनेवाला । वह जो संकलन करता हो (को॰) ।
१२. व्यवस्था । संकलन करने का काम (को॰) ।
१३. विस्तारयुक्त विवरण । विस्तृत विवरण (को॰) ।
१४. एक प्रकार का धनुष जिसकी तौल या वजन१००पल की हीती थी (को॰) ।
व्यास समास संज्ञा पुं॰ [सं॰] विस्तार और संक्षेप [को॰] ।
व्यास सरोवर संज्ञा पुं॰ [सं॰] महाभारत के अनुसार वह सरोवर जिसमें य़ुद्ब के अंत में दुर्याधन छिपा था [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-आस m. severing, separation, division, Sarvad.
a kind of drawl (as a fault in pronunciation), APrāt.
extension, diffusion, prolixity, detailed account (instr.; abl. and -तस् ind. in detail, at length, fully), MBh.; Suśr.; BhP.
width, breadth, the diameter of a circle, Śulbas.; VarBṛS.
‘distributing, disjoining’, N. of the Pada-pāṭha or ‘disjoined text’, APrāt.
‘arranger, compiler’, N. of a celebrated mythical sage and author (often called Veda-vyāsa and regarded as the original compiler and arranger of the Vedas, Vedānta-sūtras &c.; he was the son of the sage Parāśara and Satyavatī, and half-brother of Vicitra-vīrya and Bhīṣma; he was also called Vādarāyaṇa or Bādarāyaṇa, and Kṛṣṇa from his dark complexion, and Dvaipāyana because he was brought forth by Satyavatī on a Dvīpa or island in the Jumnā; when grown up he retired to the wilderness to lead the life of a hermit, but at his mother's request returned to become the husband of Vicitra-vīrya's two childless widows, by whom he was the father of the blind Dhṛtarāṣṭra and of Pāṇḍu; he was also the father of Vidura [q.v.] by a slave girl, and of Śuka, the supposed narrator of the Bhāgavata-Purāṇa, he was also the supposed compiler of the Mahā-bhārata, the Purāṇas, and other portions of Hindū sacred literature; but the name Vyāsa seems to have been given to any great typical compiler or author), MBh.; Hariv.; Pur. cf. IW. 371 n. 2; 373 &c.
a Brāhman who recites or expounds the Purāṇas &c. in public (= पाठक-ब्राह्मण), MW.
व्य्-आस n. a bow weighing 100 Palas, L.
व्य्-आस &c. See p. 1035, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1035,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यासः 1 Distribution, separation into parts. --2 Dissolution or analysis of a compound. --3 Severalty, distinction. --4 Diffusion, extension. --5 Width, breadth. --6 The diameter of a circle. --7 A fault in pronunciation. --8 Arrangement, compilation. --9 An arranger, a compiler. --10 N. of a celebrated sage. [He was the son of the sage Parāśara by Satyavatī (born before her marriage with Śantanu q. v.); but he retired to the wilderness as soon as he was born, and there led the life of a hermit, practising the most rigid austerities until he was called by his mother Satyavatī to beget sons on the widows of her son Vicitravīrya. He was thus the father of Pāṇḍu and Dhṛtarāṣṭra and also of Vidura; q.q. v.v. He was at first called ‘Kṛṣṇadvaipāyana’ from his dark complexion and from his having been brought forth by Satyavatī on a Dvīpa or island; but he afterwards came to be called Vyāsa or ‘the arranger’, as he was supposed to have arranged the Vedas in their present form; विव्यास वेदान् यस्मात्स तस्माद् व्यास इति स्मृतः. He is believed to be the author of the great epic the Mahābhārata which he is said to have composed with Gaṇapati for his scribe. The eighteen Purāṇas, as also the Brahma-sūtras and several other works are also ascribed to him. He is one of the seven [] chirajīvins or deathless persons; cf. चिरजीविन्]. --11 A Brāhmaṇa who recites or expounds the Purāṇas in public.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1024-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यास पु० व्यस्यति वेदान् वि + अस--घञ् । १ पराशरसुते मु- निभेदे व्यासश्च नारायणस्य पञ्चकलावतारभेदः यथोक्तं [] ब्रह्मवै० पु० ४ अ० “व्यासः पुराणसूत्रञ्च पप्रच्छ बाल्मिकं यदा । मौनीभूतः स सस्मार त्वामेव जगदम्बिकाम् । तदा चकार सिद्धान्तं त्वद्वरेण मुनीश्वरः । संप्राप निर्मलं ज्ञानं भ्रमान्धध्वंसदीपकम् । पुराणसूत्रं श्रुत्वा स व्यासः पञ्चकलोद्भवः । त्वां सिषेवे प्रदध्यौ च शतवर्षञ्च पुष्करे । तदा त्वत्तोवरं प्राप्य स कवीन्द्रो वभूव ह । तदी वेदविभागञ्च पुराणञ्च चकार ह” । स च कन्याकाले सत्यवत्यां पराशराज्जातः कालीनशब्दे १९९३ पृ० दृश्यम् वेदव्यासशब्दोक्तेषु मुनिभेदेषु च २ समासादिसमा- नार्थके विग्रहवाक्ये ४ विस्वारे अमरः वृत्तक्षेत्रस्य म- ध्यस्थरेखायाम् “व्यासे भनन्दाग्निहते” लीला० क्षेत्र- शब्दे २४०१ पृ० दृश्यम् । “यएवं वाचयेद्विप्रा स ब्रह्मन्! व्यास उच्यते” इत्युक्ते ५ पुराणपाठके विप्रे च ६ मानभेदे शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4989-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यासः, पुं, (वि + अस् + घञ् ।) विस्तारः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १ । ५१ । “विस्तीर्य्यैतत् महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत् । इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥” “समासः संक्षेपः व्यासो विस्तारः ।” इति तट्टीका ॥) मानभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ पाठकब्राह्मणः । यथा, नैयतकालिकतल्पतरौ भविष्यपुराणम् ॥ “विस्पष्टमद्रुतं शान्तं स्पष्टाक्षरपदं तथा । कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् ॥ बुध्यमानः सदर्थं वै ग्रन्थार्थं कृत्स्नशो नृप । ब्राह्मणादिषु सर्व्वेषु ग्रन्थार्थञ्चार्पयेन्नृप । य एवं वाचयेद्ब्रह्मन् स विप्रो व्यास उच्यते ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ गोलस्य मध्यरेखा । यथा, -- “व्यासे भनन्दाग्निहते विभक्ते खवाणसूर्य्यैः परिधिस्तु सूक्ष्मः । द्वाविंशतिघ्ने विहृतेऽथ शैलैः स्थूलोऽथवा स्याद्ब्यवहारयोगः ॥” उदाहरणम् । “विष्कम्भमानं किल यत्र सप्त तत्र प्रमाणं परिधेः प्रचक्ष्व । द्बाविंशतिर्यत् परिधिप्रमाणं तद्व्याससंख्या च सखे विचिन्त्य ॥” इति लीलावती ॥ * ॥ (व्यास्यति वेदानिति । वि + आ + अस् + अच् ।) मुनिविशेषः । तस्य पर्य्यायो वेदव्यास- शब्दे द्रष्टव्यः ॥ (अस्य निरुक्तिर्यथा महा- भारते । १ । १०५ । १४ । “यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः । लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्णात् कृष्णत्वमेव च ॥”) स च सत्यवत्यां कन्याकाले पराशराज्जातः । श्रीकृष्णस्य पञ्चकलोद्भवः । यथा, -- “व्यासः पुराणसूत्रञ्च पप्रच्छ वाल्मिकं यदा । मौनीभूतः स सस्मार त्वामेव जगदम्बिकाम् ॥ तदा चकार सिद्धान्तं त्वद्बरेण मुनीश्वरः । संप्राप निर्म्मलं ज्ञानं भ्रमान्धध्वंसदीपकम् ॥ पुराणसूत्रं श्रुत्वा स व्यासः पञ्चकलोद्भवः । त्वां सिषेवे प्रदध्यौ च शतवर्षञ्च पुष्करे ॥ तदा त्वत्तो वरं प्राप्य स कवीन्द्रो बभूव ह । [] तदा वेदविभागञ्च पुराणञ्च चकार ह ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४ अध्यायः ॥ * ॥ तस्य जन्मान्तरं यथा, -- “अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोः शब्देनानुवादयन् । सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥ अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्सम्भवः प्रभुः । भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ तमुवाच नतं मूर्द्ध्ना देवानामादिरव्ययः । वेदाख्याने श्रुतिः कार्य्या यथा मतिमतां वर ॥ तस्मात् कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्बचनं मुने । तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायम्भुवोऽन्तरे ॥ ततस्तुतोष भगवान् हरिस्तेनास्य कर्म्मणा । तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥ मन्वन्तरेषु पुत्त्रत्वमेवमेवं प्रवर्त्तकः । भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥” इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥ * ॥ अन्यच्च । “सुतं त्वजनयच्छक्तरदृश्यन्ती पराशरम् । काली पराशरात् जज्ञे कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ॥ द्वैपायनादरुण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ।” इति वह्रिपुराणे प्रजापतिसर्गो नामाध्यायः ॥ * युगभेदे व्यासभेदो यथा, -- “यस्मिन्मन्वन्तरे व्यासा ये ये तांस्तान्निबोध मे । यथा च भेदः शास्वानां व्यासेन क्रियते मुने ॥ अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो महर्षिभिः । वैवस्वतेऽन्तरे त्वस्मिन् द्बापरेषु पुनः पुनः ॥ वेदव्यासा व्यतीता ये अष्टाविंशतिसत्तमाः । चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्बापरेषु पुनः पुनः ॥ द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा । द्बितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः ॥ तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः । सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः ॥ सप्तमे च तथैवेन्द्रो वशिष्टश्चाष्टमे स्मृतः । सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः ॥ एकादशे वै त्रिवृषो भारद्बाजस्ततः परम् । त्रयोदशे चान्तरीक्षो धर्म्मी चापि चतुर्द्दशे ॥ त्रय्यारुणः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः । कृतञ्जयः सप्तदशे ऋणज्योऽष्टादशे स्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यास" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें