🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:54:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गात्र
gātra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गात्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंग । देह । शरीर ।
२. हाथी के अगले पैरों का ऊपरी भाग ।
३. शरीर का कोई अंग या अवयब (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गात्र n. ‘instrument of moving’, a limb or member of the body, RV.; AV. &c. (ifc. आ [MBh. ix; Pañcat. ii, 4, 3/4] or ई [Mṛcch. i, 21; Śak.; Kum. &c.] cf. Pāṇ. iv, 1, 54, Kāś.)
the body, Mn. iv, 122; 169; Nal. &c.
the forequarter of an elephant (cf. गात्रावर), L.
गात्र m. N. of a son of Vasiṣṭha, VP. i, 10, 13; VāyuP.
गात्र mfn. = -युत, L.
गात्र See √ 1. गा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गात्रं [गै-त्रन् गातुरिदम् वा, अण्; cf. Uṇ. 4. 168] 1 The body; अपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्यं Ś. 2. 4; तपति तनुगात्रि मदनः 3. 17. --2 A limb or member of the body; गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हंति Ś. 3. 18; Ms. 2. 209; 5. 109. --3 The fore-quarter of an elephant. --त्रा The earth. --Comp. --अनुलेपनी a fragrant unguent applied to the body. --आवरणं a shield. --उत्सादनं cleaning the body with perfumes. --कर्षण a. emaciating or weakening the body. --मार्जनी a towel. --यष्टिः f. a thin or slender body; R. 6. 81. --रुहं the hair on the body. --लता a thin or tender body, slim figure. --संकोचिन् m. the pole-cat; (so called because it contracts its body in order to spring). --संप्लवः a small bird, the diver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गात्र शैथिल्ये अद० चु० आत्म० अक० सेट् । गात्रयते अज- गात्रत । गात्रयाम्--बभूव आस चक्रे ।
गात्र न० गै--ष्ट्रन् गातुरिदम् वा अण् । १ अङ्गे देहे “सा मङ्गलस्नानविशुद्धग त्री” कमा० “दुःखदुःखेन [] गात्रम्” मेघ० । “स्पृशद्भिर्गात्रमन्तिकात्” रघुः । २ गातृ- स्वम्बन्धिनि त्रि० “प्रभुर्गात्राणि पर्य्येषि” ता० ब्रा० ३ हस्तिपृष्ठजङ्घादौ मेदि० । “आपस्काराल्लूनगात्रस्य भूमिम्” माघः । “लूनगात्रस्य छिन्नजङ्घस्य” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2570,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गात्र, त् क ङ शैथिल्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां-आत्मं-अकं-सेट् ।) दन्त्यवर्गमध्यः । ङ, गात्रयते गात्रापयते । इति दुर्गादासः ॥
गात्रं, क्ली, (गच्छत्यनेन । गम् + “गमेरा च ।” उणां । ४ । १६८ । इति त्रन् आकारादेशश्च ।) हस्तिपूर्व्वजङ्घादिदेशः । हस्त्यग्रपदादिसम्मुख- भागः । (यथा, माघे । १८ । ४६ । “आपस्काराल्लूनगात्रस्य भूमिं निःसाधारङ्गच्छतोऽवाङ्मुखस्य ॥” “लूनगात्रस्य छिन्नजङ्घस्य ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥ * ॥ गच्छति मरणात् परं स्वकारण- भूतपञ्चत्वं प्राप्नोति यद्वा गम्यते स्थानात् स्थाना- न्तरं प्राप्यते सञ्चाल्यते वाऽनेन इति ।) अङ्गम् । इति मेदिनी । रे । २३ । हस्तपादाद्यवयवसमु- दयः । गा इति भाषा ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५४ । ३० । “अद्य गात्राणि ते कङ्काः श्येना गोमायवस्तथा । कर्षन्तु भुवि संहृष्टा निहतस्य मया मृधे ॥”) तत्पर्य्यायः । कलेवरम् २ वपुः ३ संहनम् ४ शरीरम् ५ वर्ष्म ६ विग्रहः ७ कायः ८ देहा ९ भूर्त्तिः १० तनुः ११ तनूः १२ । इत्यमरः । २ । ६ । ७० ॥ इन्द्रियायतनम् १३ अङ्गम् १४ क्षेत्रम् १५ भूषणः १६ मत्करणम् १७ वेरम् १८ सश्वरः १९ घणः २० बन्धः २१ पुरम् २२ पिण्डः २३ पुद्गलम् २४ । इति हेमचन्द्रः ॥ [] भूतात्मा २५ स्वर्गलोकेशः २६ स्कन्धः २७ पञ्जरः २८ कुलम् २९ बलम् ३० । इति जटाधरः ॥ (गात्रवादनादि निषेधो यथा, -- “गात्रवक्वनखैर्वाद्यं हस्तकेशावधूननम् । तोयाग्निपूज्यमध्येन यानं धूमं शवाश्रयम् ॥ मद्यातिसक्तिं विश्रम्भस्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत् ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-322-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गात्र" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें