🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंश
aṃśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हिस्सा (2.9.89) भाग · वण्टक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भाग । खंड़ । अवयव । अंग ।
२. दाय या उत्तराधिकार का भाग । हिस्सा । बखरा । बांटा ।
३. भाज्य अंक ।
४. भिन्न की लकीर के ऊपर की संख्या ।
५. चौँथा भाग ।
६. सोलहवाँ भाग ।
७. वृत्त की परिधि का ३६० वाँ भाग जिसे इकाई मानकर कोण या चाप का प्रमाण बताया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंश m. (probably fr. √ 1. अश्, perf. आन्-अंश, and not from the above √ अंश् fictitiously formed to serve as root), a share, portion, part, party
partition, inheritance
a share of booty
earnest money
stake (in betting), RV. v, 86, 5; TāṇḍyaBr.
a lot (cf. 2. प्रास्)
the denominator of a fraction
a degree of latitude or longitude
a day, L.
N. of an Āditya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंशः [अंश् अच्] 1 A share, part, portion, division; member; सकृदंशो निपतति Ms. 9. 47; तुर्यांशः a fourth part; षष्ठ˚; ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः Bg. 15. 7; भुवमंशाविव धर्मयोर्गतौ R. 8. 16; अंशेन दर्शितानुकूलता K. 159 partly. --2 A share in property, inheritance; स्वतोंशतः Ms. 8. 408; अनंशौ क्लीबपतितौ 9. 201; पत्न्यः कार्याः समांशिकाः Y. 2. 115. --3 The numerator of a fraction; अन्योन्यहाराभिहतौ हरांशौ Līlā.; sometimes used for fraction itself. --4 A degree of latitude (or longitude); अक्षस्यांशाः समाख्याताः षष्ट्युत्तरशतत्रयम्; स च अंशः षष्टिकलात्मकः, कला तु षष्टिविकलात्मिका. --5 The shoulder (more generally written अंस, q. v.). --6 N. of one of the Ādityas. The senses of ‘party’, ‘a share of booty,’ ‘earnest money’, which are said to occur in the Veda are traceable to 1. above. --Comp. --अंशः [ष. त.] a secondary incarnation; part of a portion. --अंशि adv. share by share. --अवतारः, --अवतरणं1 [ष. त.] descent (on earth) of parts of deities, partial [] incarnation; ˚तार इव धर्मस्य Dk. 153; ˚रमिव कृतांतस्य K. 31; उच्चैःश्रवसः 79; so अंशावतीर्णमिव 108; N. of Adhyāyas 64-67 of Ādiparvan of Bhārata. --भाज्, --हर, --हारिन् m. f. [उप. समास] one who takes or has a share, one entitled to a share in the ancestral property, an heir, a coheir; पिंडदोंशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः Y. 2. 132; जातोपि दास्यां शूद्रेण कामतोंशहरो भवेत् 133. --विवर्तिन् a. [स. त.] slightly turned away, or turned away towards the shoulder; मुखमंशविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः Ś. 3. 26 v. l. for अंसविवर्ति. --सवर्णनं [ष. त.] reduction of fractions to the same denominator (अतुल्यच्छेदयो राश्योः समच्छेदकरणं) अन्योन्यहाराभिहतौ हरांशौ राश्योः समच्छेदविधानमेवम् Līlā. --स्वरः the keynote. [1] Correction submitted by @aumsanskrit on 20251225. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/104 ap90.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0002-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अंश विभाजने अद० चु० उभ० । अंशयति ते आंशिशत् त । अङ्कापयतीतिवत् आपुकि अंशापयतीत्येके । अच् अंशः उ--अंशुः णिनि अंशी क्त अंशितः ।
अंश पु० अंश--भावेऽच् । विभागे “सकृदंशो निपतति सकृत्- कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत् सकृदिति स्मृतिः । कर्म्मणि अच् । विभाज्ये “द्वावंशौ प्रतिपद्येत विभजन्नात्मनः पितेति” “द्व्यंशहरोऽर्द्धहरो वा पुत्रवित्तार्ज्जनात् पितेति” च स्मृतिः । संख्यासूचकाङ्कविभाज्ये तथाङ्के, च “अन्योन्यहाराभिहतौ हरांशाविति” अंशाहति- श्छेदबधेन भक्तेति” भजेच्छिदोऽंशैरथ तैर्विमिश्रैरिति च लीला० । करणे अच् । अवयवे “अंशुरंशुष्टे देव! सोमाप्यायस्वेति” यजु० । अंशुरंशुः सर्व्वोप्यवयव इति वेद- दीपः । “अंशिनः स्वांशगात्यन्ताभावं प्रति मृषात्मतेति” वेदान्तपरि० । “अंशो नानाव्यपदेशादिति” शारीरक सूत्रम्, जीवस्य निरवयवब्रह्मावयवत्वाभावमाशङ्क्य भाष्य- कृता अंश इवेति व्याख्यातम् । तत्समानार्थकं “ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन” इति गीतावाक्यम् । “चतु- र्द्दश्यष्टमांशे च क्षीणो भवति चन्द्रमाः अमावास्याष्टमांशे च ततः किल भवेदणुरिति, स्मृतिः । विशेषावयवे, राशि- चक्रस्य षष्ट्युत्तरशतत्रयधा विभाजके भागे, राशेस्त्रिंशद्धा [] विभाजके अवयवे, “अक्षस्यांशाः समाख्याताः षष्ट्युत्तर- शतत्रयमिति “क्षेत्रं होरा च द्रेक्काणं नवांशोद्वादशांशकः । त्रिंशाशश्चेति विज्ञेयः षड्वर्ग इति च ज्योतिषम् नवमितो- ऽंशः (राशेत्रिंशभागः) नवांशः एवं द्वादशांशादयः । स च अंशः षष्टिकलात्मकः कला तु षष्टिविकलात्मिका । नवभिर्विभक्ते राशेः त्रिंशात्मके नवांशे च । “द्विभर्त्तृका मेषनवांशके स्यात्” इत्युपक्रम्य “निःस्वा मृगांशे” इति, “विगुणा घटांशे” इति च व्यवहारचमत्कारः । ६, १, २०३ पा० सू० वृषादिषु पाठात् अस्य आद्युदात्तत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0035,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अंश, त् क विभाजने । अंशकरणे । इति कविकल्प- द्रुमः । तालव्योपधः । विभाजन इति भाज त् क तु पृथक्कृत्यां इत्यस्य रूपं । अंशयति अंशापयति धनं वणिक् । इति दुर्गादासकृतधातुदीपिका ॥
अंशः, पुं, (अंश विभाजने, अदन्तचुरादिः । कर्म्मणि घञ् ।) विभाजनं । तत्पर्य्यायः । भागः २ । वण्टकः ३ । इत्यमरः ॥ विभागः ४ भक्तिः ५ । इति जटाधरः ॥ अंसशब्दो दन्त्यसान्तोऽपि । अंशांस त् क विभाजने इति कविकल्पद्रुमदशनात् । स्कन्धः । इति विद्याविनोदादयः ॥ (वस्त्वेकदेशः । रिक्थविभागः । चतुर्थभागः । भाज्याङ्कः । रवि- मूर्त्तिविशेषः । आदित्यविशेषः, यथा, -- “धाता मित्रोऽर्य्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च । भगो विवस्वान् पूषा च सविता दशमस्तथा ॥ एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरेव च । जघन्यजम्तु सर्व्वेषामादित्यानां गुणाधिकः” ॥ इति महाभारतम् । वृत्तस्य षष्ठ्यधिकत्रिशततम- भागः । यदुवंशीयः नृपविशेषः, यथा, -- ततः कुरुवत्सः ततश्च अनुरथः ततः पुरुहोत्रो जज्ञे ततश्च अंश इति ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-001-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंश" आता है (27)
अंस भाग । अंश । खंड । अवयवकला अंश । भागभाग हिस्सा । खड । अंश । जैसे,— इसके चार भाग कर डालोअवयव अंश । भाग । हिस्साअपित्व विभाग । अंश । हिस्साअंशभूत अंशरुप । अंशमय । अंशलख्त टुकड़ा । खंड । अंशहिस्सा उतनी वस्तु जिसनी कुछ अधिक वस्तु में से अलग की जाय । भाग । अंश । जैसे,—…दध पु † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'दधि'अंग शरीर । बदन । देह । गात्र । तन । जिस्मदाय देने योग्य धन । वह धन जो किसी को देने को होविड विट् लवण । काला नमकभित्त टुक्डा । शकल । खंडविभाग बाँटने को क्रिया या भाव । किसी वस्तु के कई भाग या हिस्से करना । बँटवार…भित्ति दीवार । भीतपद् पद । पैरह्रित शर्मिंदा । लज्जितपीठिका पीढा़संविभाग पूर्णतया भाग करना । हिस्सा करना । बाँट । बँटाईध्रुवतारा वह तारा जो सदा ध्रुव अर्थात् मेरु के ऊपर रहता है,क कभी इधर उधर नहीं हो…जुज कागज के ८ पुष्ठों या १६ पुष्ठों का समूह । एक फारम । यौ॰— जुजबंदीअंसु पु संज्ञा पुं॰ किरणकूरा ॰ पुं॰बख्श देनेवालाडिगरी विश्वविद्यालय की परीक्षा में उत्तीर्ण होने की पदवी । क्रि॰ प्र॰—मिलना …पुरजा टुकड़ा । खंडवखरुह † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें