🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:05:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विड
viḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विड संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विट् लवण । काला नमक ।
२. खंड । अंश । टुकड़ा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विड m. n. a kind of salt (either factitious salt, procured by boiling earth impregnated with saline particles, or a partic. kind of fetid salt used medicinally as a tonic aperient, commonly called Vit-lavan or Bit-noben, cf. विड्-लवण; it is black in colour and is prepared by fusing fossil silt with a small portion of Emblic Myrobalan, the product being muriate of soda with small quantities of muriate of lime, sulphur, and oxide of iron), Suśr.
विड m. N. of a country and its king, Inscr.
a fragment, bit, portion (?), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (962,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विड आक्रोशे भ्वा० पर० सक० सेट् । वेडति अवेडीत् ।
विड न० विड--क । लवणभेदे अमरः । “विडं सक्षारमूर्ध्वाधःकफवातानुलोमनम्” ऊर्ध्वं कफ- मधोवातं सञ्चारयतीत्यर्थः । “दीपनं लथु तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रुच्यं व्यवायि च । विबन्ध्यानाहविष्टम्भकृदगौ- रवशूलनुत्” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4898,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विड, आक्रोशे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) वेडति शत्रुं बली । इति दुर्गादासः ॥
विडं, क्ली, (विड आक्रोशे + इगुपधेति कः ।) लवणविशेषः । विट्लुण इति भाषा ॥ यथा, -- “पाक्यं विडञ्च कृतके द्वयम् ।” इत्यमरः ॥ द्बे समुद्रतीरासन्नभवां लवणमृत्तिकां पाचयित्वा निष्पादिते लवणे । विट्लवणे । इति केचित् । कृतके कृत्रिमे । पाक्यविड्लवणयोर्भेदेऽपि कृत- कत्वात् ऐक्यमिति स्वामी ॥ पच्यते इति पाक्यम् । डु पच ञषौ पाके हसृय्वासोरितिघ्यण् चजोर्घि- तीति कः पाकेन निष्पादितमिति ष्ण्यो वा । वेडति भिनत्ति विडं विडाक्रुशि इजुङत्वात् कः । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । विड्गन्धम् २ काललवणम् ३ विड्लवणम् ४ । इति रत्न- माला ॥ द्राविडकम् ५ खण्डम् ६ कृतकम् ७ क्षारम् ८ आसुरम् ९ सुपाक्यम् १० खण्ड- लवणम् ११ धूर्त्तम् १२ कृत्रिमकम् १३ । अस्य गुणाः । उष्णत्वम् । दीपनत्वम् । रुच्यत्वम् । वाताजीर्णशूलगुल्ममेहनाशित्वश्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अपि च । “विडं सक्षारमूर्द्ध्वाधः कफं वातानुलोमनम् ॥ ऊर्द्ध्वं कफमधो वातं सञ्चारयेदित्यर्थः । दीपनं लधु तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रुच्यं व्यवायि च । विबन्धानाहविष्टम्भकृदगौरवशूलनुत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ अन्यच्च । “विडं लवणमुत्क्लेदि वह्नेर्बलविवर्द्धनम् । मलवातामविष्टम्भशूलाटोपविबन्धनुत् ॥” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-383-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें