🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंशु
aṃśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंशु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किरण । प्रभा । यौ॰— अंशुधर, अंशुपति, अंशुभर्ता, अंशुभृत् अंशुत्वामी, अंशुहस्त = सूर्य ।
२. लता का कोई भाग ।
३. सूत । सूत्र । ताग । धागा पतली रस्सी ।
४. तागे का छोर । छोर ।
५. लेश । बहुत सूक्ष्म अंश या भाग ।
६. लता और विशेष रूप से सोमलता ता सुतरा (को॰) ।
७. सूर्य ।
८. एक ऋषि या राजा ता नाम ।
९. वेग (को॰) ।
१०. वेश (को॰) ।
११. आमंड़न वस्त्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंशु m. a filament (especially of the Soma plant)
a kind of Soma libation, ŚBr.
thread
end of a thread, a minute particle
a point, end
a ray, sunbeam
cloth, L.
N. of a Ṛṣi, RV. viii, 5, 26
of an ancient Vedic teacher, son of a Dhanaṃjaya, VBr.
of a prince.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंशुः [अंश्-मृग˚ कु.] 1 A ray, beam of light; चंड˚, घर्म˚ hot-rayed, the sun; सूर्यांशुभिर्भिन्नमिवारविंदं Ku. 1. 32; lustre, brilliance; रत्न˚, नख˚ &c. --2 A point or end. --3 A small or minute particle. --4 End of a thread. --5 A filament, especially of the Soma plant (Ved.) --6 Garment; decoration. --7 N. of a sage or of a prince. --8 Speed, velocity (वेग). --Comp. --जालं a collection of rays, a blaze or halo of light. --धरः, --पतिः --भृत्, --बाणः--भर्तृ. --स्वामी the sun, (bearer of rays or lord of rays). --पट्टं a kind of silken cloth (अंशुना सूक्ष्मसूत्रेण युक्तं पट्टं) Y. 1. 186, Ms. 5. 120. --माला a garland of light, halo. --मालिन् m. [अंशवः मालेव, ततः अस्त्यर्थे इनि] {1} the sun (wreathed with, surrounded by, rays). {2} the number twelve. {3} having a collection of rays. --हस्तः [अंशुः हस्त इव यस्य] the sun (who draws up water from the earth by [] means of his 1000 hands in the form of rays).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0002-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अंशु पु० अंश--मृग० कु । किरणे सूत्रे सूक्ष्मांशे प्रकाशे प्रभायां वेगे च “अंशवोऽत्र पतिता रवेः किमु”? इत्युद्भटः “सूर्य्यांशुभिर्भिन्नमिवारविन्दमिति” कुमा० । तत्र स्वपर- प्रकाशकस्य तेजःपदार्थस्य समन्तात् प्रसृतः स्पर्शयोग्यः [] किञ्चिन्निविडः सूक्ष्मांशविशेषः किरणः, स च प्रायशः सूर्य्यस्य, तस्य तेजसा प्रदीप्तचन्द्रादेश्च । तदपेक्षया अल्प- स्थानप्रसारी किञ्चिद्विरलः स्पर्शायोग्यः तेजःसूक्ष्मांशः प्रभा, सा च रत्नादिवस्तुनः । चन्द्रादेस्तु अन्यापेक्षयाऽधिक- प्रसृतत्वात् किरणसम्भवः अतएव तत्र शीतांशुः सितकिरण इत्यादिप्रयोगः । स्पर्शयोग्यः तेजःपदार्थस्य किरणादपि निबिडः सूक्ष्मांशः आतपः, किरणापेक्षया अतिविरल- प्रसारी स्पर्शायोग्यः परप्रकाशसाधनमतिसूक्ष्मांशविशेषः आलोकः । प्रभायाम् आलोके वा न स्पर्शोऽनुभूयते । तत्र अंशुशब्दस्य किरणवाचित्वे सहस्रांशुः उष्णांशुः शीतांशुरित्यादयः । प्रभापरत्वे रत्नांशुः नखांशुरित्या- दयः । “अजस्रमाश्रावितवल्लकीगुणक्षतोज्ज्वलाङ्गुष्ठनखांशु- भिन्नयेति” “द्विजावलीबालनिशाकरांशुभिरिति” च माघः । सूत्रांशपरत्वे अंशुकं पट्टांशुकं चीनां- शुकमित्यादयः । प्रकाशपरत्वे उपांशु उपहृतप्रकाश- त्वाच्चास्य गुप्तत्वं प्रतीयते तच्चार्थिकम् । सूक्ष्मविभागपरत्वे प्रांशुः प्रोन्नतावयवत्वा च्चास्य दीर्घत्वं प्रतीयते तच्चा- र्थिकम् इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0036-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अंशुः, पुं, (अंशयति इति अंश विभाजने । मृग- ष्वादित्वात् कुः ।) किरणः ॥ प्रभा ॥ इति मेदि- नी ॥ वेशः ॥ इति धरणी ॥ सूत्रादिसूक्ष्मांशः । इति हेमचन्द्रः ॥ लेशः ॥ सूर्य्यः ॥ इति विश्वः ॥ (ऋषिविशेषः । लतावयवः । सोमलतावयवः । भागः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-001-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें