🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:04:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अंशु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अंशु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अंशु

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अंशु
अंशु
aṃśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंशु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किरण । प्रभा । यौ॰— अंशुधर, अंशुपति, अंशुभर्ता, अंशुभृत् अंशुत्वामी, अंशुहस्त = सूर्य ।
२. लता का कोई भाग ।
३. सूत । सूत्र । ताग । धागा पतली रस्सी ।
४. तागे का छोर । छोर ।
५. लेश । बहुत सूक्ष्म अंश या भाग ।
६. लता और विशेष रूप से सोमलता ता सुतरा (को॰) ।
७. सूर्य ।
८. एक ऋषि या राजा ता नाम ।
९. वेग (को॰) ।
१०. वेश (को॰) ।
११. आमंड़न वस्त्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंशु m. a filament (especially of the Soma plant)
a kind of Soma libation, ŚBr.
thread
end of a thread, a minute particle
a point, end
a ray, sunbeam
cloth, L.
N. of a Ṛṣi, RV. viii, 5, 26
of an ancient Vedic teacher, son of a Dhanaṃjaya, VBr.
of a prince.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंशुः [अंश्-मृग˚ कु.] 1 A ray, beam of light; चंड˚, घर्म˚ hot-rayed, the sun; सूर्यांशुभिर्भिन्नमिवारविंदं Ku. 1. 32; lustre, brilliance; रत्न˚, नख˚ &c. --2 A point or end. --3 A small or minute particle. --4 End of a thread. --5 A filament, especially of the Soma plant (Ved.) --6 Garment; decoration. --7 N. of a sage or of a prince. --8 Speed, velocity (वेग). --Comp. --जालं a collection of rays, a blaze or halo of light. --धरः, --पतिः --भृत्, --बाणः--भर्तृ. --स्वामी the sun, (bearer of rays or lord of rays). --पट्टं a kind of silken cloth (अंशुना सूक्ष्मसूत्रेण युक्तं पट्टं) Y. 1. 186, Ms. 5. 120. --माला a garland of light, halo. --मालिन् m. [अंशवः मालेव, ततः अस्त्यर्थे इनि] {1} the sun (wreathed with, surrounded by, rays). {2} the number twelve. {3} having a collection of rays. --हस्तः [अंशुः हस्त इव यस्य] the sun (who draws up water from the earth by [] means of his 1000 hands in the form of rays).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0002-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अंशु पु० अंश--मृग० कु । किरणे सूत्रे सूक्ष्मांशे प्रकाशे प्रभायां वेगे च “अंशवोऽत्र पतिता रवेः किमु”? इत्युद्भटः “सूर्य्यांशुभिर्भिन्नमिवारविन्दमिति” कुमा० । तत्र स्वपर- प्रकाशकस्य तेजःपदार्थस्य समन्तात् प्रसृतः स्पर्शयोग्यः [] किञ्चिन्निविडः सूक्ष्मांशविशेषः किरणः, स च प्रायशः सूर्य्यस्य, तस्य तेजसा प्रदीप्तचन्द्रादेश्च । तदपेक्षया अल्प- स्थानप्रसारी किञ्चिद्विरलः स्पर्शायोग्यः तेजःसूक्ष्मांशः प्रभा, सा च रत्नादिवस्तुनः । चन्द्रादेस्तु अन्यापेक्षयाऽधिक- प्रसृतत्वात् किरणसम्भवः अतएव तत्र शीतांशुः सितकिरण इत्यादिप्रयोगः । स्पर्शयोग्यः तेजःपदार्थस्य किरणादपि निबिडः सूक्ष्मांशः आतपः, किरणापेक्षया अतिविरल- प्रसारी स्पर्शायोग्यः परप्रकाशसाधनमतिसूक्ष्मांशविशेषः आलोकः । प्रभायाम् आलोके वा न स्पर्शोऽनुभूयते । तत्र अंशुशब्दस्य किरणवाचित्वे सहस्रांशुः उष्णांशुः शीतांशुरित्यादयः । प्रभापरत्वे रत्नांशुः नखांशुरित्या- दयः । “अजस्रमाश्रावितवल्लकीगुणक्षतोज्ज्वलाङ्गुष्ठनखांशु- भिन्नयेति” “द्विजावलीबालनिशाकरांशुभिरिति” च माघः । सूत्रांशपरत्वे अंशुकं पट्टांशुकं चीनां- शुकमित्यादयः । प्रकाशपरत्वे उपांशु उपहृतप्रकाश- त्वाच्चास्य गुप्तत्वं प्रतीयते तच्चार्थिकम् । सूक्ष्मविभागपरत्वे प्रांशुः प्रोन्नतावयवत्वा च्चास्य दीर्घत्वं प्रतीयते तच्चा- र्थिकम् इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0036-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अंशुः, पुं, (अंशयति इति अंश विभाजने । मृग- ष्वादित्वात् कुः ।) किरणः ॥ प्रभा ॥ इति मेदि- नी ॥ वेशः ॥ इति धरणी ॥ सूत्रादिसूक्ष्मांशः । इति हेमचन्द्रः ॥ लेशः ॥ सूर्य्यः ॥ इति विश्वः ॥ (ऋषिविशेषः । लतावयवः । सोमलतावयवः । भागः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-001-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अंशुउमा-कोश अंशु: किरण । प्रभा । यौ॰— अंशुधर, अंशुपति, अंशुभर्ता, अंशुभृत् अंशुत्वामी, अ… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अंशु 📚 ➤ किरण । प्रभा । यौ॰— अंशुधर, अंशुपति, अंशुभर्ता, अंशुभृत् अंशुत्वामी, अ… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अंशु 📚किरण । प्रभा । यौ॰— अंशुधर, अंशुपति, अंशुभर्ता, अंशुभृत् अंशुत्वामी, अ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें