🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:53:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गभस्ति
gabhasti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गभस्ति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किरण ।
२. सूर्य ।
३. बाँह । हाथ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गभस्ति m. ‘fork (?)’, arm, hand, RV.; ŚBr. iv, 1, 1, 9
(Naigh. i, 5) a ray of light, sunbeam, MBh.; R.; Pañcat. &c.
the sun, L.
N. of an Āditya, Rāmapūjāsar.
of a Ṛṣi, BrahmaP. ii, 12
(also prob. ‘a pole’,in स्यूम-ग्˚, p. 1273)
गभस्ति f. N. of Svāhā (the wife of Agni), L.
गभस्ति m. (or f.) du. the two arms or hands, RV. i, iii, v ff.
गभस्ति mfn. shining (‘fork-like’, double-edged or sharp-edged, pointed?), RV. i, 54, 4; TBr. ii (cf. स्यूम-ग्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (346,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गभस्तिः m. f. 1 A ray of light, a sunbeam or moonbeam. --2 Ved. The shaft (of a car). --3 The forepart of the arm, the hand. --स्तिः The sun. --f. An epithet of Svāhā, the wife of Agni. --Comp. --करः, --पाणिः, --मालिन् m., --हस्तः, --मत् m. the sun. --नेमिः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0451-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गभस्ति पु० गम्यते ज्ञायते नम--ड गः विषयस्तं बभस्ति भासयात भस--क्तिच् । १ किरणे, २ सूर्य्ये च । ३ स्वा- हायां वह्निपत्न्यां स्त्री मेदि० वा ङीप् । “यथा [] राजन्! कृतीः सर्वाः सूर्य्यः पाति गभस्तिभिः” भा व० १३३ अ० । “निजवदनमलिनमयगभस्तिभिः सुध- यति” भाग० ५ । ८ । २७ । “गभस्तिधाराभिरिव द्रुतानि तेजांसि मानोः” भट्टिः । ४ अङ्गुलीषु व० व० ५ बाहौ द्विव० निघण्टुः । “पृथू करस्रा बहुला गभस्ती” ऋ० ६ । १९ । ३ । “भगस्ती बाहू” भा० । “आ रश्मयोः गमस्त्योः स्थूरयोः” २९ । २ । “गभस्त्योः बाह्वोः” भा० ६ पाणौ च “पाणी वै गभस्ती पाणिभ्यां ह्येनं पावयति” गभस्तिपूतनिरुक्तौ शत० ब्रा० ४ । १ । १ । ९ । “कृष्णोऽंशुभ्यां गभस्तिपूतः” यजु० ७ । १ । “गभस्तिभ्यां पाणिभ्यां पूतः” वेददी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2531-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गभस्तिः, पुं, (गम्यते ज्ञायते इति गः विषयः । गम् + डः । तं बभस्ति दीपयति प्रकाशयतीति । भस् + “क्तिचक्तौचेति ।” ३ । ३ । १७४ । इति क्तिच् ।) किरणः । (यथा, भागवते । ५ । ८ । २२ । “मामुपसृतमृगतनयं शिशिरशान्तानुराग- गुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभिः स्वध- यतीति च ॥” गम्यते ज्ञायते इति । गम् + डः । गं इदं सर्व्वं जगत् बभस्ति भासयति निजकिरण- जालैरिति शेषः । भस् + क्तिच् ।) सूर्य्यः । इति मेदिनी ॥ ते । १०७ ॥ (यथा, सूर्य्यस्तोत्रे । “गभस्तिमान् गभस्तिश्च विश्वात्मा भासकस्तथा । त्वं योनिर्वेदविद्यानां वेदवेद्यस्तथैव च ॥” शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १३३ । “गभस्तिर्ब्रह्मकृद् ब्रह्मा ब्रह्मवित् ब्राह्मणो- गतिः ॥”)
गभस्तिः, स्त्री, (गच्छति प्राप्नोति हव्यादिकमिति गः अग्निस्तं बभस्त्यनया इति । भस् + करणे क्तिच् ।) स्वाहा । इति मेदिनी ॥ ते । १०७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-306-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें