🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:01:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मरीचि
marīci
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मरीचि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋषि का नाम । विशेष— पुराणों में इन्हे ब्रम्हा का मानसिक पुत्र लिखा है, एक प्रजापति माना है और सप्तर्षियों में गिनाया गया है । किसी किसी पुराण में इनकी स्त्री का नाम 'कला' और किसी किसी में 'संभूति' लिखा है ।
२. एक मरुत् का नाम ।
३. एक ऋषि का नाम जो भृगु के पुत्र और कश्यप के पिता थे ।
४. दनु के एक पुत्र का नाम ।
५. प्रियव्रतवंशी एक राजा का नाम ।
६. एक प्राचीन मान जो छह त्रसरेणु के बराबर होता है ।
७. एक दैत्य का नाम ।
८. कृष्ण का एक नाम (को॰) ।
९. एक पुरातन स्मृतिकार का नाम (को॰) ।
१०. कृपण । कदर्य (को॰) ।
मरीचि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किरण । उ॰— (क) अति सुकुमारी वृषभान की दुलारी सो कैसे सहे प्यारी मरीचै मारचंड की ।— सरलाबाई (शब्द॰) । (ख) कित्ति सुधा दिग भित्त पखारत चंद मरीचिन को कारि कूचो ।—मतिराम (शब्द॰) । (ग) रघुनाथ पिय बस करिबे को चली बाल मुख की मरीचि जल दिसि मढ़ि लै लई ।— रघुनाथ (शब्द॰) ।
२. प्रभा । कांति । ज्योति । उ॰— कीघौं मृगलोचन मरीचिका मरीचि किधौ रूप की रुचिर रुचि शुचि सों दुराई है ।— केशव (शब्द॰) ।
३. मरीचिका । मृगतृष्णा । उ॰— बीच मरीचिनु के मृग लौं अब धावै न रे सुन काहु नरिंद के ।— देव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरीचि m. f. (m. only in TĀr.; prob. connected with मरुत्, q.v.) a particle of light, shining mote or speck in the air, RV.; AV.
ray of light (of the sun or moon), RV. &c. &c.
(also ˚ची; f. with सोमस्य = moonlight, Hariv.)
a mirage (= मरीचिका), Kathās. (cf. मरीचि-तोय)
मरीचि m. N. of a Prajā-pati or ‘lord of created beings’ (variously regarded as a son of Svayam-bhū, as a son of Brahmā, as a son of Manu Hairaṇyagarbha, as one of the 7 sages and father of Kaśyapa, or accord. to Mn. i, 35 as the first of the ten Prajā-patis [q.v.] engendered by Manu Svāyambhuva), Mn.; MBh. &c.
of the star η in the great Bear, VarBṛS.
of Kṛṣṇa (as a Marut), Bhag. x, 21
of a Daitya, Hariv.
of a Maharṣi, Daś.
of the father of Paurṇamāsa, Pur.
of a king (son of Samrāj and father of Bindu-mat), ib.
of a son of Tīrthaṃ-kara Ṛṣabha, W.
of a son of Śaṃkarācārya and various other teachers and authors, Cat.
a miser, niggard (= कृपण), L.
मरीचि f. N. of an Apsaras, MBh.
of a Comm. on Siddhāntaś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (790,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरीचिः m. f. [मृ-ईचि Uṇ. 4. 70] 1 A ray of light; न चंद्रमरीचयः V. 3. 10; सवितुर्मरीचिभिः Rs. 1. 16; R. 9. 13, 13. 4. --2 A particle of light. --3 Light. --4 Mirage. --चिः 1 N. of a Prajāpati, one of the ten patriarchs created by the first Manu, or one of the ten mindborn sons of Brahman; he was father of Kaśyapa. --2 N. of a lawgiver. --3 N. of Kṛṣṇa. --4 A miser. --Comp. --गर्भ a. containing particles of light. --तोयं a mirage. --मालिन् a. encircled by rays, radiant, shining (--m.) the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0846-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरीचि पु० मृ ईचि । सप्तर्षिमध्ये ब्रह्मणो मानसे ज्येष्ठे पुत्रे १ मुनिभेदे २ कृपणे च हेमच० । ३ किरणे पुंस्त्री० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4737,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरीचिः, पुं, (म्रियते पापराशिर्यस्मिन्निति । मृ + “मृकणिभ्यामीचिः ।” उणा० ४ । ७० । इति ईचिः । तपःप्रभावादस्य तथात्वम् ।) मुनिविशेषः । स तु ब्रह्मणो ज्येष्ठमानसपुत्त्रः । अस्य भार्य्या कर्द्दममुनिकन्या कला, पुत्त्रः कश्यपः पूर्णिमासश्च । इति श्रीभागवतम् ॥ (अस्य भार्य्या सम्भूतिरिति नाम्नापि ख्याता । यथा, मार्कण्डेये । ५२ । १९ । “पत्नी मरीचेः सम्भूतिः पौर्णमासमसूयत ॥”) कृपणः । इति हेमचन्द्रः ॥ (दनुपुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३ । ८२ । [] “मरीचिर्मघवांश्चैव इरा शङ्कुशिरा वृकः ॥” मरुद्गणानामन्यतमः । यथा, श्रीभगवद्गीता- याम् । १० । २१ । “मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥” प्रियव्रतवंशीयस्य सम्राजः पुत्त्रः । यथा, श्रीमद्भा- गवते । ५ । १५ । १४ -- १५ । “चित्ररथा- दूर्णायां सम्राडजनिष्ट । ततः उत्कलायां मरीचिर्मरीचेर्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत । तस्मात् सरघायां मधुनामाभवत् ॥”)
मरीचिः, पुं, स्त्री, (म्रियन्ते नश्यन्ति क्षुद्रजन्तव- स्तमांसि वानेन । मृ + ईचिः ।) किरणः । इत्य- मरः । १ । ४ । ३३ ॥ (यथा, रघौ । १३ । ४ । “गर्भं दधत्यर्कमरीचयोऽस्माद् विवृद्धिमत्राश्नुवते वसूनि ॥” यथा च । “मरीचीनसतो मेघान् मेघान् वाप्यसतोऽम्बरे । विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति ॥” इति चरके इन्द्रियस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥) षट्त्र्यसरेणुपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ (स्त्री, म्रियन्ते इव देवा यद्दर्शनादिति । मृ + ईचिः । अप्सरोविशेषः । यथा, महा- भारते । १ । १२३ । ५९ । “मरीचिः शुचिका चैव विद्युद्वर्णा तिलोत्तमा । अम्बिका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा ॥” म्रियते वारिभ्रमेण जीवा यस्याः । मृ + अपा- दाने ईचिः । मरीचिका । यथा, कथासरित्- सागरे । ५७ । ९१ । “वेश्याप्रेमणि सद्भावो यदस्मिन् बुध्यते त्वया । सत्यंभवति किं जातु जलं मरुमरीचिषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-638-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मरीचि" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें