🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:00:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उस्र
usra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उस्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किरण । मरीचि । रश्मि ।
२. साँड़ । वृषभ । ३ देव ।
४. सूर्य ।
५. दिन ।
६. दो अश्विनी- कुमार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उस्र (अस्), m. a ray of light, RV. i, 87, 1; Ragh.; Kir. &c.
the sun
day
an ox, bull, RV. vi, 12, 4; VS. iv, 33
N. of the Aśvins, RV. ii, 39, 3; iv, 62, 1; vii, 74, 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उस्र a. 1 Relating to, or seen in, the morning. --2 Bright, shining. --स्रः 1 A ray (of light), beam सर्वैरुस्रैः समग्रैस्त्वमिव नृपगुणैर्दीप्यते सप्तसप्तिः M. 2. 13; R. 4. 66; Ki. 5. 31, 34. --2 A bull. --3 A god. --4 The sun. --5 A day. --6 The two Aśvini-kumāras. --स्त्रा 1 Morning, dawn. --2 Light; bright sky. --3 A cow. --4 The earth. --Comp. --धन्वन् a. having a bright bow. (--m.) N. of Indra. --यामन् a. going out early in the morning (as the Aśvins).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उस्र पु० वसन्ति रसा अत्र वस--रक् नि० न षत्वम् । १ कि- रणे, सूर्य्यकिरणानां जलाकर्षकत्वेन रसवत्त्वात्तथात्वम् । २ अन्येषां यथायथं रसवत्त्वम् बोध्यम् । २ वृषे । ३ सुरभ्यां ४ लतायां ५ पृथिव्यां च स्त्री निरु० । देवमात्रे पु० उज्ज्व० “उस्रावेतं धूर्षाहौ” यजु० ४, ३३ । “उस्रौ अनड्वाहौ” वेददी० “क्रत्वा नार्वोस्रः पितेव” ऋ० ६, १२, ४ । “उस्रौ वृषभः” भा० “शरैरुस्रैरिवोदीच्यान्नुद्धरिष्यन् रसानिव” रघुः “यो धर्त्ता भुवनानां य उस्राणामपीछा” ऋ० ८, ४१, ५ । [] ७ सूर्ये “प्रमित्रासो न ददुरुस्रो अग्रे” ३, ५८, ४ । “वसति नभसीत्युस्रुः सूर्य्यः” भा० । सूर्य्यरश्मिसम्पर्कात् ८ दिवसे च । “वसुमाँ उस्रयामा” ऋ० ७, ७१, ४, उस्र- यामा दिवसं प्रति गन्ता” भा० उस्रमिच्छति उस्रीयति “उस्र्योमाङ्क्षाटः प्रतिषेधः” वार्त्ति० लङादौ नाट उस्री- त्युक्तेः षत्वाभावश्च ओस्रीयत् । ९ सहवासिनोः अश्विनी- कुमारयोः द्वि० व० । “अग्नयः उस्रा जरन्ते” ऋ० ४, ४, ५, ५, उस्रा सहनिवसन्तावश्विनीसुतौ” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1382-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उस्रः, पुं, (वस + “स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपीति” । २ । १३ । उणादिसूत्रेण रक् ।) वृषः । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । १२ । ४ ॥ “वन्वन्क्रत्वानार्वोस्रः पि- तेव” । “उस्रः वृषभः” । इति भाष्यम् ॥) रश्मिः । इति मेदिनी ॥ (यथा रघुः । ४ । ६६ । “शरैरुस्रैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानिव” । लताभेदः । सूर्य्यः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ५८ । ४ । “प्र मित्रासो न ददुरुस्रो अग्रे” । “वसति नभ- सीत्युस्रः सूर्य्यः” । इति भाष्यम् । अश्विनीपुत्त्रौ । यथा तत्रैव । ४ । ४५ । ५ ॥ “अग्रय उस्रा जरन्ते प्रतिवस्तोरश्विनौ” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-278-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें