🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भानु
bhānu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भानु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य । यौ॰—भानुजा । भानुतनया । भानुदिन । भानुभू । भानवार । आदि ।
२. विष्णु ।
३. किरण ।
४. मंदार । अर्क ।
५. एक देवगंधर्व का नाम ।
६. कृष्ण के एक पुत्र का नाम ।
७. जैन ग्रंथों के अनुसार वर्तमान अवसर्पिणी के पंद्रहवें अर्हत् के पिता का नाम ।
८. राजा ।
९. उत्तम मग्वंतर के एक देवता का नाम ।
१०. प्रभा । प्रकाश (को॰) ।
११. शिव (को॰) ।
भानु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दक्ष की एक कन्या का नाम । पुराणा- नुसार यह धर्म वा मनु से ब्याही थी और इससे भानु वा आदित्य का जन्म हुआ था ।
२. कृष्ण की एक कन्या का नाम ।
३. सुंदर स्त्री ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भानु m. appearance, brightness, light or a ray of light, lustre, splendour, RV. &c. &c.
the sun, MBh.; Kāv. &c.
a king, prince, master, lord, L.
N. of the chapters of the dictionary of an anonymous author, Cat.
N. of Śiva, L.
of an Āditya, RāmatUp.
of a Deva-gandharva, MBh.
of a son of Kṛṣṇa, ib.
of a Yādava, Hariv.
of the father of the 15th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
of a prince (son of Prati-vyoma), BhP.
of a son of Viśva-dhara and father of Hari-nātha, Cat.
of a pupil of Śaṃkarācārya, Cat.
of various authors (also with दीक्षित, पण्डित, भट्ट &c.), ib.
pl. the Ādityas (children of Bhānu), Hariv.; Pur.
the gods of the 3rd Manv-antara, Hariv.
भानु f. a handsome wife (= भानु-मती), L.
N. of a daughter of Dakṣa (wife of Dharma or Manu and mother of Bhānu and Āditya), Hariv.; VP.
of the mother of Devarṣabha, BhP.
of a daughter of Kṛṣṇa, Hariv.
of the mother of the Dānava Śakuni &c., BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भानुः [भा-नु Uṇ. 3. 32] 1 Light, lustre, brightness. --2 A ray of light; मंडिताखिलदिक्प्रांताश्चंडांशोः पांतु भानवः Bv. 1. 129; Śi. 2. 53 Ms. 8. 132. --3 The sun; भानुः सकृद्युक्ततुरंग एव Ś. 5. 4; भीमभानौ निदाघे Bv. 1. 30. --4 Beauty. --5 A day. --6 A king, prince, sovereign. --7 An epithet of Śiva. --f. A handsome woman. --Comp. --केश (स) रः the sun. --जः the planet Saturn. --दिनं, --वारः Sunday.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0813-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भानु पु० भा--नु । १ सूर्य्ये २ अर्कवृक्षे ३ किरणे ४ राजनि च अमरः ५ प्रभो धरणिः । ६ भूतजैनभेदे हेमच० । उत्तममुन्वन्तरे ७ देवे ब० व० हरिवं० ९ अ० । ९ धर्मपत्नीभेदे स्त्री हरिवं० ३ अ० । १० गन्धर्वभेदे पु० भा० आ० ६५ अ० । ११ यदुवंश्यक्षत्रियभेदे भानुमत्याः पितरि पु० हरिवं० १४९ अ० । १२ विष्णौ पु० “अनृतांशूद्भवो भानुः” विष्णुस० “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्” श्रुतेस्तस्य तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4652,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भानुः, पुं, (भाति चतुर्द्दशभुवनेषु स्वप्रभया दीप्यते इति । भा + “दाभाभ्यां नुः ।” उणा० १ । ३२ । इति नुः ।) सूर्य्यः । (यथा, महा- भारते । ३ । ३ । २४ । “अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्व्वतोमुखः ॥” विष्णुः । यथा, तत्रैव । १३ । १४९ । २७ । “सर्व्वगः सर्व्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्द्दनः ॥” प्राधायाः पुत्त्रभेदः । यथा, तत्रैव । १ । ६५ । ४८ । “विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा । इत्येता देवगन्धर्व्वा प्राधायाः परिकीर्त्तिताः ॥” अङ्गिरःसृष्टस्तपसः पुत्त्रभेदः । यथा, तत्रैव । ३ । २२० । ८ । [] “तपसश्च मनुं पुत्त्रं भानुञ्चाप्यङ्गिराः सृजत् ॥” यादवविशेषः । यथा, हरिवंशे । १४७ । २ । “कन्यां भानुमतीं नाम भानोर्दुहितरं नृप ! । जहारात्मवधाकाङ्क्षी निकुम्भो नाम दानवः ॥”) किरणः । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ६४ । २ । “भद्राददृक्षौविया विभास्युत्ते शोचिर्भानवो द्यामपप्तन् ॥” “भानवो रश्मयः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥) अर्कवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ३३ ॥ प्रभुः । राजा । इति धरणिः ॥ वृत्तार्हत्पितृविशेषः । इति हेमचन्द्रः । २ । १४ ॥
भानुः, स्त्री, (भातीति । भा + नुः) भातुमती । इति शब्दरत्नावली ॥ (दक्षकन्याभेदः । यथा, मत्स्यपुराणे । ५ । १५ । “शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तरमादितः । मरुत्वती वसुर्यामी लम्बा भानुररुन्धती ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-499-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भानु" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें