🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:30:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भागवत
bhāgavata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भागवत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अठारह पुराणों में से सर्वप्रसिद्ध एक पुराण जिसमें १२ स्कंध, ३१२ अध्याय और १८००० श्लोक हैं । श्रीमद्भागवत । विशेष— इसमें अधिकांश कृष्ण संबंधी प्रेम और भक्ति रस की कथाएँ हैं और यह वेदांत का तिलकस्वरूप माना जाता है । वेदांत शास्त्र में ब्रह्म के संबंध में जिन गूढ़ बातों का उल्लेख हैं, उनमें से बहुतों की इसमें सरल व्याख्य मिलती है । सलाधारणतः हिंदुओं में इस ग्रंथ का अन्यान्य पुराणों की अपेक्षा विशेष आदर है और वैष्णवों के लिये तो यह प्रधान धर्मग्रंथ है । वे इसे महापुराण मानते हैं । पर शाक्त लोग देवीभागवत को ही भागवत कहते और महापुराण मानते हैं और इसे उपपुराण कहते हैं ।
२. देवीभागवत ।
३. भगवदभक्त । हरिभक्त । ईश्वर का भक्त ।
४. १३ मात्राओँ के एक छंद का नाम ।
भागवत २ वि॰ भागवत संबंधी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाग—वत See s.v.
भागवत mf(ई)n. (fr. भग-वत्) relating to or coming from Bhagavat i.e. Viṣṇu or Kṛṣṇa, holy, sacred, divine, MBh.; Hariv.; Pur.
भागवत m. a follower or worshipper of Bh˚ or Viṣṇu, ib. (cf. IW. 321, 1)
N. of a king, VP.
भागवत n. N. of a Purāṇa (cf. भागवत-प्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भागवत a. (ती f.) [भगवतः भगवत्या वा इदं सोऽस्य देवता वा अण्] 1 Relating to or worshipping Viṣṇu. --2 Pertaining to a god. --3 Holy, divine, sacred. --तः A follower or devotee of Viṣṇu or Kṛṣṇa. --तं N. of one of the 18 Purāṇas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भागवत त्रि० भगवतः भगवत्या वा इदम् सोऽस्य देवता वा अण् । भगवतः भगवत्या वा १ भक्ते, २ तयोः सम्बन्धिनि च “भग्नाः कृषेर्भागवता भवन्ति” उद्भटः । तयोः सम्बन्धि- गुणवर्णने ३ महापुराणे ४ उपपुराणे च न० “यैर्न श्रुतं प्रागवतं पुराणम्” भाग० । भागवतञ्च महापुराणभेदः उपपुराणभेदो वा उपपुराणशब्दे विस्तरेणं दर्शितः । नारदीयपु० महापुराणप्रतिपाद्यविषयोक्तौ ये विषया उक्तास्ते नान्यत्रेति विष्ण भागवतस्यैव महापुराणत्व- मित्येके उपपुराणशब्दे अन्यमतं दृश्यम् । विष्णुभागवतप्रतिपाद्यविषयाश्च नार० पु० ४ अ० ९६ उक्ता यथा “मरीचे! शृणु वक्ष्यामि वेदव्यासेन यत् कृतम् । श्रीमद्- भागवतं नाभ पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । तदष्टादशसाहस्रं कीर्त्तितं पापनाशनम् । सुरपादपरूपोऽयं स्कन्धै- [] र्द्वादशभिर्युतः । भगवानेव विपेन्द्र! विश्वरूपी समी- रितः” तस्य प्रथमस्कन्धे । “तत्र तुप्रथमे स्कन्धे सूत- र्षीणां समागमः । व्यासस्य चरितं पुण्यं पाण्डवानां तथैव च । पारीक्षितसुपाख्यानमितीदं समुदाहृतम्” । द्वितीयस्कन्धे “परीक्षिच्छुकसंवादे सृतिद्वयनिरूपणम् । ब्रह्मनारदसंवादेऽवतारचरितामृतम् । पुराणलक्षणञ्चैव सृष्टिकारणसम्भवः । द्वितीयोऽयं समुदितः स्कन्धो व्यासेन धीमता” । तृतीयस्कन्धे “चरितं विदुरस्याथ मैत्रेयेणास्य सङ्गमः । सृष्टिप्रकरणं पश्चाद् ब्रह्मणः परमात्मनः । कापिलं साङ्ख्यमप्यत्र तृतीयोऽयमुदा- हृतः” । चतुर्थस्कन्धे “सत्याश्चरितमादौ तु ध्रुवस्य चरितं ततः । पृथोः पुण्यसमाख्यानं ततः प्राचीन वर्हिषः । इत्येष तूर्य्यो गदितो विसर्गे स्कन्ध उत्तमः” । पञ्चमस्कन्धे “प्रियव्रतस्य चरितं तद्वंश्यानाञ्च पुण्यदम् । ब्रह्माण्डान्तर्गतानाञ्च लोकानां वर्णनन्तत । नरक- स्थितिरित्येष संस्थाने पञ्चमो मतः” । षष्ठस्कन्धे “अजा- मिलस्य चरितं दक्षसृष्टिनिरूपणम् । वृत्राख्यानं ततः पश्चान्मरुतां जन्म पुण्यदम् । षष्ठोऽयमुदितः स्कन्धो व्या- सेन परिपोषणे” सप्तमस्कन्धे “प्रह्लादचरितं पुण्यं वर्णाश्रमनिरूपणम् । सप्तमी गदितो वत्स! वासनाकर्म- कीर्त्तने” । अष्टमस्कन्धे । “गजेन्द्रमोक्षणाख्यानं म- न्वन्तरनिरूपणम् । समुद्रमथनञ्चैव बलिवैभवबन्धनम् । मतस्यावतारचरितमष्टमोऽयं प्रकीर्त्तितः” । नवमस्कन्धे “सूर्य्यवंशसमाख्यानं सोमवंशनिरूपणम् । वंश्यानुचरिते प्रोक्तो नवमोऽयं महामते!” । दशमस्कन्धे “कृष्णस्य बालचरितं कौमारञ्च व्रजस्थितिः । कैशोरं मथुरा- स्थानं यौवनं द्वारकास्थितिः । भूभारहरणञ्चात्र निरोधे दशमः स्मृतः” । एकादशस्कन्धे “नारदेन तु संवादो वसुदेवस्य कीर्त्तितः । यदोश्च दत्तात्रेयेण श्रीकृष्णे- नोद्धवस्य च । यादवानां मिथोऽन्तश्च मुक्तावेकादशः स्मृतः । द्वादशस्कन्धे “भविष्यकलिनिर्देशो मोक्षो राज्ञः परीक्षितः । वेदशाखाप्रणयनं मार्कण्डेयतपः स्मृतम् । सौरी विभूतिरुदिता सात्त्वती च ततः परम् । पुराणसंङ्ख्याकथनमाश्रये द्वादशो ह्ययम् । इत्येवं क- थितं वत्स! श्रीमद्भागवतं तव” । तत्कलश्रुतिः “वक्तुः श्रोतुश्चोपदेष्टुरनुमोदितुरेव च । साहाय्यकर्त्तु- र्गदितं भक्तिभुक्तिविमुक्तिदम् । प्रौष्ठपद्यां पूर्णिमायां हेमसिंहसमाचितम् । देयं भागवतायेदं द्विजाय [] प्रीतिपूर्वकम् । संपूज्य वस्त्रहेमाद्यैर्भगवद्भक्तिमिच्छता । योऽप्यनुक्रमणीमेतां श्रावयेच्छृणुयात्तथा । स पुराण श्रवणजं प्राप्नोति फलमुत्तमम्” । विस्तरस्तु भाग० १२ उपसंहाराध्याये दृश्या । भगवद्भक्तरूपभागवतलक्षणं यथा भाग० ११ स्क० । “सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः । भूतानि भग- यत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः । न यस्य स्तपर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसमः शान्तः स वै भाग- वतो
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
भागवतकथासंग्रहभागवतकौमुदीभागवतक्रमसंदर्भभागवतचन्द्रचन्द्रिकाभागवतचम्पूभागवतचूर्णिकाभागवततत्त्वदिपप्रकाशावरणभङ्गभागवततत्त्वदीपभागवततत्त्वभास्करभागवततत्त्वसारभागवततात्पर्यभागवततात्पर्यनिर्णयभागवतनिबन्धयोजनाभागवतपद्यत्रयीव्याख्यानभागवतपुराणभागवतपुराणक्रोडपत्त्रभागवतपुराणतत्त्वसंग्रहभागवतपुराणप्रकाशभागवतपुराणप्रथमश्लोकत्रयीटीकाभागवतपुराणप्रसङ्गदृष्टान्तावलीभागवतपुराणप्रामाण्यभागवतपुराणबन्धनभागवतपुराणबृहत्संग्रहभागवतपुराणभावार्थदीपिकाप्रकरणक्रमसंग्रहभागवतपुराणभावार्थदीपिकासंग्रहभागवतपुराणभूषणभागवतपुराणमञ्जरीभागवतपुराणमहाविवरणभागवतपुराणसारार्थदर्शिनीभागवतपुराणसूचिकाभागवतपुराणस्वरूपविषयकशङ्कानिरासभागवतपुराणाद्यश्लोकत्रयीटीकाभागवतपुराणार्कप्रभाभागवतमाहात्म्यभागवतमुक्ताफलभागवतरहस्यभागवतवादितोषिणीभागवतश्रुतिगीताभागवतसंक्षेपव्याख्याभागवतसंग्रह
🔁 जिनके अर्थ में "भागवत" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें