🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:17:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिप्पल
pippala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिप्पल संज्ञा पुं [सं॰]
१. पीपल का पेड़ । अश्वत्थ ।
२. एक पक्षी ।
३. रेवती से उत्पन्न मित्र का एक पुत्र । (भागवत) ।
४. नंगा आदमी । नग्न व्यक्ती ।
५. जल ।
६. वस्त्रखंड ।
७. अंगे आदि की बाँह या आस्तीन ।
८. गोदा । पीपल की गोदा (को॰) ।
९. ऐंद्रिक भोग (को॰) ।
१०. स्तनाग्र । चूचुक । कुचाग्र (को॰) ।
११. कर्मजन्य फल । कर्मफल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिप्पल m. the sacred fig-tree, Ficus Religiosa (commonly called Peepal), MBh.; Yājñ.; Var. &c. (cf. IW. 39, 3; MWB. 515)
a kind of bird, L.
a nipple, L.
= निरंशुक, or ˚शुल, L.
the sleeve of a jacket or coat, W.
N. of a son of Mitra and Revati, BhP.
pl. N. of a school of AV. (prob. for पिप्पलाद)
पिप्पल n. a berry (esp. of the Peepal tree), RV. &c. &c.
sensual enjoyment, BhP.
water, L.
the sleeve of a coat, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (627,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिप्पलः 1 The holy fig-tree; Y. 1. 302. --2 A nipple. --3 The sleeve of a jacket or coat. --4 A bird kept free (not confined in a cage). --लं 1 A berry in general. --2 A berry of the holy fig-tree. --3 Sensual [] enjoyment. --4 Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0703-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिप्पल न० पा--अलच् पृषो० । १ जले निघण्टुः २ वस्त्रख- ण्डभेदे च मेदि० ३ अश्वत्थवृक्षे अमरः ४ बन्धनशून्ये षक्षिणि च पु० शब्दच० । ५ कणायां (पिपुल) स्त्री गौरा० ङीष ह्रस्वः पिप्पलिः पिप्पली चात्र । तस्याः फलम् अण् हरीतक्या० तस्य लुप् । तत्फलेऽपि स्त्री । अस्त्यर्थे उत्करादि० छ । पिप्पलीय तद्युते त्रि० । रेवत्यां जाते ६ मित्रपुत्रभेदे पु० भाग० ६ । १८ । ६
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4337,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें