🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:34:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पिप्पल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पिप्पल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पिप्पल

अर्थ: पृषो." पीपल का पेड़

संस्कृत: पिप्पलवृक्षः · पर्याय: बोधिद्रुम, चलदल, कुञ्जराशन, अश्वत्थ

व्युत्पत्ति: पा + अलच्, पृषो.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पिप्पल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पिप्पल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पिप्पल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापिप्पलःपिप्पलौपिप्पलाः
द्वितीयापिप्पलम्पिप्पलौपिप्पलान्
तृतीयापिप्पलेनपिप्पलाभ्याम्पिप्पलैः
चतुर्थीपिप्पलायपिप्पलाभ्याम्पिप्पलेभ्यः
पञ्चमीपिप्पलात् / पिप्पलाद्पिप्पलाभ्याम्पिप्पलेभ्यः
षष्ठीपिप्पलस्यपिप्पलयोःपिप्पलानाम्
सप्तमीपिप्पलेपिप्पलयोःपिप्पलेषु
सम्बोधनहे पिप्पलहे पिप्पलौहे पिप्पलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पिप्पल
पिप्पल
pippala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिप्पल संज्ञा पुं [सं॰]
१. पीपल का पेड़ । अश्वत्थ ।
२. एक पक्षी ।
३. रेवती से उत्पन्न मित्र का एक पुत्र । (भागवत) ।
४. नंगा आदमी । नग्न व्यक्ती ।
५. जल ।
६. वस्त्रखंड ।
७. अंगे आदि की बाँह या आस्तीन ।
८. गोदा । पीपल की गोदा (को॰) ।
९. ऐंद्रिक भोग (को॰) ।
१०. स्तनाग्र । चूचुक । कुचाग्र (को॰) ।
११. कर्मजन्य फल । कर्मफल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिप्पल m. the sacred fig-tree, Ficus Religiosa (commonly called Peepal), MBh.; Yājñ.; Var. &c. (cf. IW. 39, 3; MWB. 515)
a kind of bird, L.
a nipple, L.
= निरंशुक, or ˚शुल, L.
the sleeve of a jacket or coat, W.
N. of a son of Mitra and Revati, BhP.
pl. N. of a school of AV. (prob. for पिप्पलाद)
पिप्पल n. a berry (esp. of the Peepal tree), RV. &c. &c.
sensual enjoyment, BhP.
water, L.
the sleeve of a coat, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (627,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिप्पलः 1 The holy fig-tree; Y. 1. 302. --2 A nipple. --3 The sleeve of a jacket or coat. --4 A bird kept free (not confined in a cage). --लं 1 A berry in general. --2 A berry of the holy fig-tree. --3 Sensual [] enjoyment. --4 Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0703-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिप्पल न० पा--अलच् पृषो० । १ जले निघण्टुः २ वस्त्रख- ण्डभेदे च मेदि० ३ अश्वत्थवृक्षे अमरः ४ बन्धनशून्ये षक्षिणि च पु० शब्दच० । ५ कणायां (पिपुल) स्त्री गौरा० ङीष ह्रस्वः पिप्पलिः पिप्पली चात्र । तस्याः फलम् अण् हरीतक्या० तस्य लुप् । तत्फलेऽपि स्त्री । अस्त्यर्थे उत्करादि० छ । पिप्पलीय तद्युते त्रि० । रेवत्यां जाते ६ मित्रपुत्रभेदे पु० भाग० ६ । १८ । ६
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4337,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पिप्पलपिप्पल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पिप्पल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पिप्पल 📚 ➤ पृषो." पीपल का पेड़
संस्कृत: पिप्पलवृक्षः · पर्याय: बोधिद्रुम, चलदल, कुञ्जराशन, अश्वत्थ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पिप्पल 📚पीपल का पेड़ । अश्वत्थ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पिप्पल
पीपल के नाम (२.४.२०) — बोधिद्रुम, चलदल, कुंजराशन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें