🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विलोम
viloma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलोम १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰विलोमी]
१. विपरीत । उलटा । प्रतिकूल । उ॰—तुम सन कही बचन कटु बागी । अपने हाथ मीच्रु वहि माँगी । कहेसि । विलोम वचन तजि ज्ञाना । यहिकर काल आय नियराना ।—सबल (शब्द॰) ।
२. प्रतिकूल या विपरीत क्रम में उत्पन्न (को॰) । ३पिछ़डा हुआ (को॰) ।
४. नियम वा रीति के विरूद्ध ।
५. केशविहीन । रोम- रहित (को॰) ।
विलोम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सर्प ।
२. वरुण ।
३. कुत्ता ।
४. रहट ।
५. क्रमविपर्यय । उलटा क्रम (को॰) ।
६. संगीत में ऊंचे स्वर से नीचे स्वर की ओर आना । स्वर का अवरोह । उतार ।
७. ऊँचे की ओर से नीचे की ओर आना ।
विलोम काव्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह काव्य या कविता जिसके अक्षरों के उल़टकर भी पढ़ जा सके और जो पहले से भिन्न एक विशेष अर्थ दे । संस्कृत में इस प्रकार के कई काव्य प्राप्त होते हैं ।
विलोम क्रिया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह क्रिया जो अंत्त से आदि की ओर को जाय । उलटी ओर से होनेवाली क्रिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—लोम See s.v.
वि-लोम mf(आ)n. (fr. 3. वि + लोमन्) against the hair or grain, turned the wrong way, inverted, contrary to the usual or proper course, opposed (पवन-विल्˚, ‘turned against the wind’; अम् ind., ‘backwards’), GopBr.; Var.; Rājat.
produced in reverse order, MW.
refractory, VarBṛS.
hairless (see ता below)
वि-लोम m. reverse order, opposite course, reverse, W.
a snake, L.
a dog, L.
N. of Varuṇa, L.
वि-लोम n. a water-wheel or machine for raising water from a well, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलोम a. (मी f.) 1 Inverted, reverse, inverse, contrary, opposite. --2 Produced in the reverse order. --3 Backward. --मः 1 Reverse order, inversion. --2 A dog. --3 A snake. --4 N. of Varuṇa. --मं A waterwheel, machine for raising water from a well. --Comp. --उत्पन्न, --ज, --जात, --वर्ण a. ‘born in the reverse order’; i. e. born of a mother whose caste is superior to the father's; cf. प्रतिलोमज also. --क्रिया, --विधिः {1} a reverse action. {2} a rule of inversion (in math.). --जिह्वः an elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलोम त्रि० विगतं लोम यत्र अच्समा० । १ विपरीते हेमच० २ अरघट्टके न० ३ सर्पे ४ कुक्कुरे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् ५ वरुणे च पु० मेदि० । ६ व्यस्तत्रैराशिक- फलज्ञापके क्रियाभेदे “व्यस्तविधिर्विलोमे” लीला० । ७ व्युत्क्रमान्विते यथा अकारादिहकारान्तवर्णानां व्युत् क्रमेण हकाराद्यकारान्ततया जपः । सप्तशतीप्रयोगमेदे मार्कण्डेय उवाचेत्यादिकस्य सावर्णिर्भविता मनुरित्यन्तस्य मालामन्त्रस्य व्युत्क्रमेण पाठः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4920,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलोमं, क्ली, अरघट्टकः । इति मेदिनी ॥
विलोमं, त्रि, विपरीतम् । तत्पर्य्यायः । प्रति- कूलम् २ अपसव्यम् ३ अपष्ठुरम् ४ वामम् ५ प्रसव्यम् ६ प्रतीपम् ७ प्रतिलोमम् ८ अपष्ठु ९ । इति हेमचन्द्रः ॥ सव्यम् १० विलोमकम् ११ । इति जटाधरः ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ९४ । १२ । “द्रुतमुकुलितदृष्टिः स्वप्नशीलो विलोमो भयकृतहितभक्षी नैकशोऽसृक्छकृच्च ॥”)
विलोमः, पुं, सर्पः । वरुणः । कुक्कुरः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-424-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विलोम" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें