🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:28:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विलोम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विलोम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विलोम

अर्थ: व्युत्क्रान्त, प्रतिकूल, प्रतिलोम, विपरीत, विरुद्ध

व्युत्पत्ति: विगतं लोम यत्र-प्रा.ब

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विलोम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विलोम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. विलोमन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. विलोमन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. विलोमन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विलोम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविलोमःविलोमौविलोमाः
द्वितीयाविलोमम्विलोमौविलोमान्
तृतीयाविलोमेनविलोमाभ्याम्विलोमैः
चतुर्थीविलोमायविलोमाभ्याम्विलोमेभ्यः
पञ्चमीविलोमात् / विलोमाद्विलोमाभ्याम्विलोमेभ्यः
षष्ठीविलोमस्यविलोमयोःविलोमानाम्
सप्तमीविलोमेविलोमयोःविलोमेषु
सम्बोधनहे विलोमहे विलोमौहे विलोमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विलोम
विलोम
viloma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलोम १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰विलोमी]
१. विपरीत । उलटा । प्रतिकूल । उ॰—तुम सन कही बचन कटु बागी । अपने हाथ मीच्रु वहि माँगी । कहेसि । विलोम वचन तजि ज्ञाना । यहिकर काल आय नियराना ।—सबल (शब्द॰) ।
२. प्रतिकूल या विपरीत क्रम में उत्पन्न (को॰) । ३पिछ़डा हुआ (को॰) ।
४. नियम वा रीति के विरूद्ध ।
५. केशविहीन । रोम- रहित (को॰) ।
विलोम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सर्प ।
२. वरुण ।
३. कुत्ता ।
४. रहट ।
५. क्रमविपर्यय । उलटा क्रम (को॰) ।
६. संगीत में ऊंचे स्वर से नीचे स्वर की ओर आना । स्वर का अवरोह । उतार ।
७. ऊँचे की ओर से नीचे की ओर आना ।
विलोम काव्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह काव्य या कविता जिसके अक्षरों के उल़टकर भी पढ़ जा सके और जो पहले से भिन्न एक विशेष अर्थ दे । संस्कृत में इस प्रकार के कई काव्य प्राप्त होते हैं ।
विलोम क्रिया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह क्रिया जो अंत्त से आदि की ओर को जाय । उलटी ओर से होनेवाली क्रिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—लोम See s.v.
वि-लोम mf(आ)n. (fr. 3. वि + लोमन्) against the hair or grain, turned the wrong way, inverted, contrary to the usual or proper course, opposed (पवन-विल्˚, ‘turned against the wind’; अम् ind., ‘backwards’), GopBr.; Var.; Rājat.
produced in reverse order, MW.
refractory, VarBṛS.
hairless (see ता below)
वि-लोम m. reverse order, opposite course, reverse, W.
a snake, L.
a dog, L.
N. of Varuṇa, L.
वि-लोम n. a water-wheel or machine for raising water from a well, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलोम a. (मी f.) 1 Inverted, reverse, inverse, contrary, opposite. --2 Produced in the reverse order. --3 Backward. --मः 1 Reverse order, inversion. --2 A dog. --3 A snake. --4 N. of Varuṇa. --मं A waterwheel, machine for raising water from a well. --Comp. --उत्पन्न, --ज, --जात, --वर्ण a. ‘born in the reverse order’; i. e. born of a mother whose caste is superior to the father's; cf. प्रतिलोमज also. --क्रिया, --विधिः {1} a reverse action. {2} a rule of inversion (in math.). --जिह्वः an elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलोम त्रि० विगतं लोम यत्र अच्समा० । १ विपरीते हेमच० २ अरघट्टके न० ३ सर्पे ४ कुक्कुरे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् ५ वरुणे च पु० मेदि० । ६ व्यस्तत्रैराशिक- फलज्ञापके क्रियाभेदे “व्यस्तविधिर्विलोमे” लीला० । ७ व्युत्क्रमान्विते यथा अकारादिहकारान्तवर्णानां व्युत् क्रमेण हकाराद्यकारान्ततया जपः । सप्तशतीप्रयोगमेदे मार्कण्डेय उवाचेत्यादिकस्य सावर्णिर्भविता मनुरित्यन्तस्य मालामन्त्रस्य व्युत्क्रमेण पाठः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4920,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलोमं, क्ली, अरघट्टकः । इति मेदिनी ॥
विलोमं, त्रि, विपरीतम् । तत्पर्य्यायः । प्रति- कूलम् २ अपसव्यम् ३ अपष्ठुरम् ४ वामम् ५ प्रसव्यम् ६ प्रतीपम् ७ प्रतिलोमम् ८ अपष्ठु ९ । इति हेमचन्द्रः ॥ सव्यम् १० विलोमकम् ११ । इति जटाधरः ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ९४ । १२ । “द्रुतमुकुलितदृष्टिः स्वप्नशीलो विलोमो भयकृतहितभक्षी नैकशोऽसृक्छकृच्च ॥”)
विलोमः, पुं, सर्पः । वरुणः । कुक्कुरः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-424-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विलोम" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विलोमविलोम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विलोम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | विलोमन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विलोम 📚 ➤ व्युत्क्रान्त, प्रतिकूल, प्रतिलोम, विपरीत, विरुद्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विलोम 📚विपरीत । उलटा । प्रतिकूल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विलोम = वि + लोम तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें