🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विमुख
vimukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विमुख वि॰ [सं॰]
१. मुखरहित । जिसके मुँह न हो ।
२. जिसने किसी बात से मुँह फेर लिया हो । जो किसी कार्य या विषय में दत्तचित न हो । जो किसी काम से हटा या अलग हो । अतत्पर । विरत । निवृत्त । जैसे,—कर्तव्य से विमूख होना ।
३. जो अनुरक्त न हो । जैसे, परवाह न हो । जिसने मन न लगाया हो । उदासीन । जैसे—हरिपद विमुख ।
४. जो किसी के हित के प्रतिकूल हो । जिसको स्थिति या आचरण अनुकूल न हो । विरुद्ध । खिलाफ । अप्रसन्न । जैसे,—जब ईश्वर ही विमुख है, तब क्या हो सकता है ।
५. मुखरहित । छिद्ररहित ।
६. जिसकी चाह या माँग पूरी न हुई हो । अप्राप्तमनोरथ । निराश । जैसे,—उनके यहाँ से कोई पाचक विमुख नहीं गया । उ॰—जो ऐहै सो भोजन पैहैं । विमुख कोउ इततें नहिं जैहे ।—रघुराज (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—मुख See s.v.
वि-मुख mf(आ)n. having the face averted, turned backwards (acc. with √ कृ, ‘to cause to fly’, ‘put to flight’), MBh.; Kāv. &c.
turning away from (gen.), disappointed, downcast, Kāv.; Kathās.; Pur.
averse or opposed to, abstaining or desisting from (loc. abl., gen. with उपरि, or comp.), MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) indifferent to, Vcar.
adverse, hostile (as fate), Veṇīs.
(ifc.) wanting, lacking, Śāntiś.
(वि priv.) without the mouth or opening, ŚārṅgS.
deprived of the face or head, Hariv.
वि-मुख m. N. of a text (VS. xvii, 86; xxxix, 7), KātyŚr.
of a Muni (v.l. विमुच), R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विमुख a. (खी f.) 1 With the face averted or turned away from. --2 Averse, disinclined, opposed; न क्षुद्रेपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोच्चैः Me. 17; 27; Mu. 2. 7; (रघूणां) मनः परस्त्रीविमुखप्रवृति R. 16. 8, 19. 47. --3 Adverse; H. 1. 130. --4 Without, devoid of (in comp.); करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतं R. 8. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0986-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमुख त्रि० विरुद्धमननुकूलं मुखमस्य । १ वहिर्मुखे २ निवृचे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4916,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमुखः, त्रि, (विरुद्धं अननुकूलं मुखं यस्य ।) बहिर्मुखः । विरतः । यथा, -- “स्वागमैः कल्पितैस्त्वं हि जनान् मद्विमुखान् कुरु । माञ्च गोपय येन स्यात् सृष्टिरेषोत्तरोत्तरा ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे शिवं प्रति विष्णुवाक्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-415-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विमुख" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें