🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:17:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विरत
virata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरत वि॰ [सं॰]
१. जो अनुरक्त न हो । जिसे चाह न हो । जिसका मन हटा हो । विमुख । जैसे,—स्त्री या भोग विलास से विरत होना ।
२. जो लगा हुआ न हो । जिसने अपना हाथ हटा लिया हो । निवृत्त । जैसे,—किसी कार्य से विरत होना ।
३. जिसने सांसारिक विषयों से अपना मन हटा लिया हो । विरक्त । वैरागी ।
४. विशेष रुप से रत । बहुत लीन । बिल्कुल लगा हुआ । उ॰—कहूँ गनक गनत, जोगी जपत जंत्र मंत्र मन विरत नित ।—गुमान । (शब्द॰) ।
५. जिसका अंत समाप्ति हो गई हो । समाप्त । उपपंहृत (को॰) ।
६. विश्रांत । थका या ठहरा हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-रत , वि-रति &c. See under वि√ रम् below.
वि-रत mfn. stopped, ceased, ended, R.; Kālid. &c. (n. impers., e.g. विरतं वाचा, ‘the speech ended’, Kathās.)
one who has given up or resigned or ceased or desisted from (abl., loc., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (982,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरत p. p. 1 Ceased or desisting from (with abl.). --2 Rested, stopped, ceased. --3 Ended, concluded, at an end; विरतं गेयमृतुर्निरुत्सवः R. 8. 66.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0988-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरत त्रि० वि + रम--क्त । निवृत्ते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4917,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरतः, त्रि, (वि + रम + क्तः ।) निवृत्तः । यथा -- “आत्तविद्यो मुनेर्जातो भ्रातुस्त्रातो निजैर्भवात् । विरतोऽन्तर्हितो दुष्टाच्छोकाद्रामेण वारितः ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-417-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विरत" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें