🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:35:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विरक्त
virakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरक्त १ वि॰ [सं॰]
१. जो अनुरक्त न हो । जिसका जो हटा हो । जिसे चाह न हो । विमुख । जैसे,—ऐसी बातों से वे सद ा विरक्त रहते हैं ।
२. जो कुछ प्रयोजन न रखता हो । उदा- सीन ।
३. अप्रसन्न । खिन्न । जैसे,—उनकी बातें सुनकर वे और भी विरक्त हो गए ।
४. अत्यंत लाल रंग का (को॰) ।
५. बदरँग (को॰) ।
६. आविष्ट । आसक्त । आवेशयुक्त (को॰) ।
विरक्त २ संज्ञा पुं॰ ऐसे बाजे जो केवल ताल देने के काम में आते हैं ।
विरक्त वि॰ [सं॰]
१. जिसे विरेचन दिया गया हो ।
२. जिसका पेट छुटा हो । जिसे दस्त आ रहे हों ।
३. निकालकर साफ या रिक्त किय़ा हुआ (को) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-रक्त &c. See under वि-√ रञ्ज्.
वि-रक्त mfn. discoloured, changed in colour, Ragh.
changed in disposition, disaffected, estranged, averse, indifferent to i.e. having no interest in (abl. loc. acc. with प्रति, or comp.), MBh.; Kāv. &c.
become indifferent i.e. arousing no interest, Rājat.
impassioned, feeling excessive passion, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (981,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरक्त p. p. 1 Very red, ruddy, R. 13. 64. --2 Discoloured. --3 Changed in mind, disaffected, displeased; Bh. 2. 2. --4 Free from passion or [] worldly attachment, indifferent. --5 Impassioned. --क्ता An unfortunate or unhappy woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0988-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरक्त त्रि० वि + रन्ज--क्त । १ विच्छिन्ने २ अननुरक्ते ३ दुर्भगायां स्त्रियां स्त्री त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4917,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरक्तः, त्रि, (वि + रन्ज + क्तः ।) विरागयुक्तः । अननुरक्तः । यथा, -- “ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षकः । स्वलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः ॥” इति श्रीभागवते ११ स्कन्धे १८ अध्यायः ॥ (यथा च । “त्वयि प्रसन्ने मम किं गुणेन त्वय्यप्रसन्ने मम किं गुणेन । रक्ते विरक्ते च वरे बधूनां निरर्थकः कुङ्कुमराग एषः ॥” इत्युद्भटः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-417-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विरक्त" आता है (30)
उदास जिसका चित्त किसी पदार्थ से हट गया हो । विरक्तउपरत विरक्त । उदासीन । हटा हुआउदासीन विरक्त । जिसका चित्त हट गया हो । प्रपंचशून्यनिराग रागरहित । रागविहीन । विरक्तअपरत विरक्त । उदासीन । (को॰)अभोगी भोग न करनेवाला । इंद्रियों के सुख से उदासीन । विरक्तअसंसारी संसार से अलग रहनेवाला । विरक्तखानानशी एकांतसेवी । विरक्तवानप्रस्थी वानप्रस्थ के योग्य । वानप्रस्थ से संबंधित । विरक्त । सर्वत्यागीअतीत गत । व्यतीत । बीता हुआ । गुजरा हुआ । भूतविरत जो अनुरक्त न हो । जिसे चाह न हो । जिसका मन हटा हो । विमुख । जैसे,—स्त्…निवृत्त छूटा हुआअप्रसन्न जो प्रसन्न न हो । असंतुष्ट । नाराजअरत जो अनुरक्त न हो । जो किसी पदार्थ में आसक्त न होअशरीर शरीररहित । आकारविहीननिरीह चेष्टारहित । जो किसी बात के लिये प्रयत्न न करेउत्संग गोद । क्रोड़ । कोरा । अंकवैरागिक जिसके कारण विराग उत्पन्न होअमुग्ध जो मुग्ध या मोहित न होवैरागी वह जिसके मन में विराग उत्पन्न हो । वह जिसका मन संसार को ओर से हट गया ह…उद्ग्रंथि खुला हुआ । मुक्तत्यागी जिसने सब कुछ त्याग दिया हो । स्वार्थ या सांसारिक सुख को छोड़नेवाला । व…अपश्रित एकांतसेवी । क्षेत्रसंन्यस्तविसूत्र अव्यवस्थित । उद्विग्न । व्याकुलअस्वार्थ स्वार्थहीन । नि: स्वार्थअमोही पु वि॰निराशी हताश । नाउम्मीदनिरासी पु वि॰ १ दे॰ 'निराशी'विरागी जिसे राग न हो । जिसे जाह न हो । जिसने मन न लगाया हो । उदा- सीन । विमुखमुबर्रा बरी किया हुआ । मुक्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें