🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:31:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अतीत
atīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अतीत १ वि॰ [सं॰]
१. गत । व्यतीत । बीता हुआ । गुजरा हुआ । भूत । उ॰—चिंता करत हूँ मैं जितनी उस अतीत की, उस सुख की ।—कामायनी, पृ॰ ६ ।
२. निर्लेप । असंग । विरक्त । पृथक् । गुदा । अलग । न्यारा । उ॰—धनि धनि साँई तू बड़ा, तेरी अनुपम रीत । सकल भुवनपति साइयाँ ह्वै केर है अतीत ।—कबीर (शब्द॰) ।
३. मृत । मरा हुआ ।
अतीत २ क्रि॰ वि॰ परे । बाहर । उ॰—गुन अतीत अविगत प्रवि- नासी सो ब्रज में खेलत सुखरासी ।—सूर (शब्द॰) ।
अतीत पु ३ संज्ञा पुं॰ वीतराग संन्यासी । यति । विरक्त साधु । उ॰— (क) अजर धान्य अतीत की, गृही करै जु अहार । निश्चय होय दरिद्री, कहै कबीर विचार । कबीर (शब्द॰) । (ख) अति सीतल अति ही अमल, सकल कामना हीन, तुलसी ताहि अतीत गनि, बृत्ति सांति लयलीन ।—तुलसी ग्रं॰ पृ॰ १४ ।
अतीत पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अतिथि]
१. अभ्यागत । अतिथि । पाहुन । मेहमान । उ॰—आरत दुखी सीत भयभीता । आयो ऐसो गेह अतीता ।—सबल (शब्द॰) ।
२. संगीत में वह स्थान जो सम से दो मात्राओं के उपरांत आता है । यह स्थान कभी कभी सम का काम देता है । उ॰—सूर स्रुति तान बँधान अमित अति सप्त अतीत अनागत आवत ।— सूर॰, १ । १२६६ ।
३. तबले के किसी बोल या टुकड़े की सम से आधी या एक मात्रा के पहले समाप्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अतीत mfn. gone by, past, passed away, dead
one who has gone through or got over or beyond, one who has passed by or neglected
negligent
passed, left behind
excessive
अतीत m. N. of a particular Śaiva sect
अतीत n. the past.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (16,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अतीत p. p. [इ-क्त.] 1 Gone beyond, crossed. --2 (Used actively) (a) exceeding, going beyond, avoiding, overstepping, having passed over or [] neglected &c., with acc. or in comp.; परिच्छेदातीतः Māl. 1. 30 beyond or past definition; संख्यामतीत or संख्यातीत beyond enumeration, innumerable; तामतीतस्य ते Me. 29; यमुनामतीतमथ शुश्रुवानमुं Śi. 13. 1; वयोतीतः Ki. 11. 2 past youth, advanced in years; सर्वारंभपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते Bg. 14. 25; कैर्लिंगैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो 14. 21; बाणपथमतीतः क्रव्यभोजनः V. 5 gone beyond the reach of arrows, past bowshot; अतीतनौकेऽतिनु Ak. who has left the boat, i. e. landed, disembarked. --(b) Gone by, passed away, past (as time &c.); अतीते निशांते Dk. 11; असन्निवृत्त्यै तदतीतमेव Ś. 6. 9; ˚अनागतवर्तमानवेदिना Pt. 1; अतीते वर्षुके काले Bk. 7. 18; ˚शैशवा Ms. 8. 27; अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते Ms. 7. 179; ˚लाभस्य च रक्षणार्थं Pt. 2. 182 of past gains; वेत्ति जन्मांतराण्यतीतानि K. 46. --(c) Dead, deceased; सब्रह्मचारिण्येकाहमतीते क्षपणं स्मृतं Ms. 5. 71; अप्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते 9. 196, 197. --तं The past, past time.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0036-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतीत त्रि० अति + इण--क्त । अतिक्रान्ते, भूतकाले च । तद्वृत्तौ आरब्धपरिसमाप्ते पदार्थमात्रे त्रि० । अतीतश्च वर्त्त- मानध्वंसप्रतियोगी । भवति च अपचदित्यादौ पाकादे- र्वर्त्तमानध्वंसप्रतियोगित्वम् । स च कालो द्विविधः अद्यतनः अनद्यतनश्च अद्यतनस्तु अतीतायाः रात्रेः पश्चार्द्धेन, आगामिन्याः पूर्व्वार्द्धेन च सहितः कालः । तत्र वृत्तिध्वं स प्रतियोगी अद्यतनातीतः तदरिक्तः अनद्यतनः । तत्रानद्यतने भूते लङ् (अपचत्) “अनद्यतने लङिति” [] सूत्रात् तस्यैव वक्तुरपारोक्ष्यविवक्षायां लिट् (पपाच) “परोक्षानद्यतने लिडिति” सूत्रात् । भूतसामान्ये लुङ् । अपाक्षीत् । स्मशब्दादियोगे लटोऽपि भूतत्वमर्थः । कालस्तु क्रियान्वयी सर्वत्र, “क्रियाभेदाय कालस्त्विति” हर्य्युक्तेः । अतीतत्वादिकन्तु सर्वत्र प्रयोगकालमादायैव व्यवह्रियते इत्यादिकमाकरे दृश्यम् । अतीतकाले, “शीतेऽतीते वसन- मशनमिति” “कालातीता वृथा सन्ध्येति” “संवत्सरे व्यतीते तु पुनरागमनाय चेति” तत्कालवृत्तौ “अलमती- तवार्त्तयेत्यादि” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0107-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतीतं, त्रि, (अति + इण् + क्तः) भूतकालः । तत्र तिस्रो घी टी ठी विभक्तयो भवन्ति । यथा भवद्भूतभव्ये त्रिशः क्याद्याः । क्याद्याः क्तयस्तिस्र- स्तिस्त्रः क्रमाद्वर्त्तमानातीतभविष्यत्सु कालेषु स्युः । इति मुग्धबोधव्याकरणं ॥ तस्य लक्षणादि यथा । वर्त्तमानध्वंसप्रतियोगित्वमतीतत्वं । लङ्लुङोरती- तत्वं । लिट्क्वसोर्व्वक्तुः परोक्षत्वं अतीतत्वञ्च । लुङोऽतीतत्वं क्रियातिक्रमश्च । कुतश्चिद्वैगुण्यात् क्रियानिष्पत्तिः क्रियातिक्रमः । क्तक्तवत्वोरती- तत्वं । इति सारमञ्जरी ॥
अतीतः, त्रि, (अति इण् कर्त्तरिक्तः ।) गतः । भूतः । अतिक्रान्तः । यथा, -- “न नस्यं न्यूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे” । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ सङ्गीतशास्त्रमते मान- प्रभेदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-031-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अतीत" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें