🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:16:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्रांत
krāṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रांत १ वि॰ [सं॰ क्रान्त]
१. जिसे कोई वस्तु ऊपर से आकार छेंके हो । जिसे कोई वस्तु ऊपर से छोपे हो । दबा या ढका हुआ ।
२. जुसपर आक्रमण हुआ हो । ग्रस्त । उ॰—महाबली विक्रम विक्रांत क्रांत मंदर गिरि कीन्हे ।—रघुराज (शब्द॰) । यौ॰—भाराक्रांत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
३. आगे बढा हुआ । अतीत । यौ॰—सीमाक्रांत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
४. गत । गया हुआ (को॰) ।
क्रांत २ संज्ञा पुं॰
१. घोडा ।
२. पैर ।
३. कदम । डग (को॰) ।
४. जाना । गमन । चलना (को॰) ।
५. किसी ग्रह के साथ चंद्र का योग होना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रान्त mfn. gone, gone over or across
spread, extended
attacking, invading, gone to or against
overcome (as by astonishment), Ragh. xiv, 17
surpassed
क्रान्त (अस्), m. a horse, L.
(in astron.) declination, W.
क्रान्त (अम्), n. a step (विष्णोः क्रान्त, ‘the step of Viṣṇu’, N. of a ceremony, ŚBr. xiii; cf. विष्णु-क्रम), ŚBr.; Mn. xii, 121
(in astron.) a certain aspect when the moon is in conjunction with a planet.
क्रान्त क्रान्ति, &c. See √ क्रम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (320,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रांत p. p. Gone, passed over, traversed &c.; (p. p. of क्रम् q. v.). --तः 1 A horse. --2 A foot, step. --3 Declination. --तं 1 Going, passing. --2 A step. --3 A certain aspect in astronomy (when the moon is in conjunction with a planet). --Comp. --दर्शिन् a. omniscient.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0430-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रान्त पुंस्त्री क्रम--कर्त्तरि क्त । १ वोटके स्त्रियां जाति- त्वेऽपि संयोगोपधत्वात् टाप् । कर्म्मणि--क्त । २ आक्रा- न्ते ३ आरूढे च त्रि० “क्रान्तं रुचा काञ्चनवप्रभाजा” माघः “अश्वक्रान्ते! “रथक्रान्ते! विष्णुक्रान्ते! वसुन्धरे!” स्नानमन्त्रः । ४ पादेन्द्रिये न० । “मनसीन्दुं दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम्” मनुः “क्रान्ते पादेन्द्रिये” कुल्लू० । भावे--क्त । ५ क्रमणे न० । कृदभिहि- तो भावोद्रव्यवत् प्रकाशते” इत्युक्तेः ६ क्रमणकर्म्मणि न० “विष्णोः क्रान्तमसीतीमे लोकाः विष्णोर्विकमणं विष्णोर्विक्रान्तं विष्णोः क्रान्तम्” शंत० ब्रा० ५ । ४ । २ । ६ । कर्त्तरिक्त । ७ वृहत्यां स्त्री राजनि० ८ अतीते त्रि० क्रान्तदर्शी
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2312,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रान्तः, पुं, (क्रम्यते आक्रम्यते इति । क्रम + क्तः ।) घोटकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (पादेन्द्रियम् । यथा, मनौ । १२ । १२१ । “मनसीन्दुं दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम् । वाच्यग्निं मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम्” ॥ “क्रान्ते पादेन्द्रिये विष्णुमिति” । कुल्लूकभट्टः ॥ भावे + क्तः । क्ली, आरूढम् । क्रमणम् । यथा माघे । “क्रान्तं रुचा काञ्चनवप्रभाजा” ॥ यथा च शतपथब्राह्मणे ५ । ४ । २ । ६ । “विष्णोः क्रान्तमसीतीमे लोकाः विष्णो- र्विक्रमणं विष्णोर्विक्रान्तं विष्णोः क्रान्तम्” ॥) आक्रान्ते त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-216-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें