🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:49:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्रांति
krāṃti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रांति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ क्रीन्ति]
१. डग भरने की क्रिया । कदम रखना । एक स्थान से दुसरे स्थान पर गमन । गति ।
२. खगोल में वह कल्पित वृत्त, जिसपर सुर्य पृथ्वी के चारों ओर घूमता जान पडता है । पर्या॰—अपमंडल । अपवृत्त । अपक्रम । अयम । यौ॰—क्रांतिक्षेत्र । क्रांतिज्या । क्रांतिपात । क्रांतिभंग । क्रांति- मंडल । क्रांतिमाला । क्रांतिवलय । क्रांतिवृत्त ।
३. खगोलीय नाडीमंडल से किसी नक्षत्र की दूरी ।
४. एक दशा से दुसरी दशा में परिवर्तन । फेरफार । उलट फेर । जैसे, राज्यक्रांति ।
क्रांति पु २ संज्ञा स्त्री॰[ सं॰ क्रान्ति] शोभा । तेजस्विता । उ॰— (क) कहा क्रांति छबि बरनों बरनत बरनि न जाय ।—कबीर श॰, भा॰
४. पृ॰ २६ (ख) षोडश मान हंस की क्रांति । अमर चीर पहिरै बहु भाँती ।—कबीर सा॰, पृ॰ १००२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रान्ति f. going, proceeding, step, L.
overcoming, surpassing, W.
attacking, L.
declination of a planet, Sūryas. i, 68; ii, 28 and 58 ff.
the sun's course (ifc.), HPariś. vii, 3
the sun's course on the globe, ecliptic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (320,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रांतिः f. 1 Going, proceeding. --2 A step, pace. --3 Surpassing. --4 Attacking, overcoming. --5 Declination of a planet. --6 The ecliptic. --Comp. --कक्षः, --मंडलं, --वृत्तं the ecliptic. --क्षेत्रं a figure described by the ecliptic. --ज्या the sine of the declination or of the ecliptic. --पातः the equinoctial points or nodes of the ecliptic. --भागः the declination of a point of the ecliptic. --वलयः {1} the ecliptic. {2} the tropical zone, space [] within the tropics.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0430-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रान्तिः, स्त्री, (क्रम + भावे क्तिन् ।) खगोलमध्य- वर्त्तिसूर्य्यगमनार्थतिर्य्यग्गोलरेखा । यथा, -- “अयनादयनं यावत् कक्षा तिर्य्यक् तथापरा । क्रान्तिसंज्ञा तया सूर्य्यः सदा पर्य्येति भासयन्” ॥ इति सूर्य्यसिद्धान्ते गोलाध्यायः ॥ “नाडीमण्डलात् दक्षिणोत्तरं क्रान्तिमण्डलावधियदन्तरं तत्” । इति तट्टीकायां नृसिंहविदाम्बरः ॥ तत्पर्य्यायः । अपमण्डलम् २ अपवृत्तम् ३ अपक्रमः ४ अप- क्रान्तिः ५ । इति सूय्यसिद्धान्तः ॥ अपमः ६ । इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ इष्टक्रान्त्यानयनक्रमो यथा, -- “परमापक्रमज्या च सप्तरन्ध्रगुणेन्दवः । तद्गुणाज्या त्रिजीवाप्ता तच्चापक्रान्तिरुच्यते” ॥ इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥ * ॥ आक्रमः । इति हेम- चन्द्रः ॥ गतिः । गत्यर्थात् क्रमधातोर्भावे क्तिन्- प्रत्ययात् तथात्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-216-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रांति" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें