🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:59:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विरक्ति
virakti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अनुराग का अभाव । चाह का न होना । जी का हटा रहना । विराग । विमुखता ।
२. उदासी- नता ।
३. अप्रसन्नता । खिन्नता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚रक्ति f. change of disposition or feeling, alienation of mind, want of interest, freedom of passion, indifference to (loc. gen. with उपरि, or acc. with प्रति), Rājat.; Pañcat.; BhP.
indifference to worldly objects, weanedness from the world, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (982,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरक्तिः f. 1 Change of disposition, dissatisfaction, discontent, disaffection. --2 Estrangement. --3 Indifference, absence of desire, freedom from passion or worldly attachment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0988-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरक्तिः, स्त्री, (वि + रन्ज + क्तिन् ।) विरागः । यथा, -- “देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्ब्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवशितो विचराम्यसङ्गः ॥” इति श्रीभागवते । ११ । ९ । २५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-417-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विरक्ति" आता है (18)
आरति विरक्ति । विराग । स्थगन । रोकउपेक्षा उदासीनता । लापरवाही । विरक्ति । चित्त का हटनापृथगात्मता विरक्ति । वैराग्यउदासीनता विरक्ति । त्याग । निरपेक्षता । निर्द्वद्वतावितृष्णा तृष्णा का अभाव । तृष्णा का न होना । विरक्तिअनेह पु संज्ञा पुं॰ अप्रेम । अप्रीति । विरक्तिउचाट मन का न लगना । विरक्ति । उदासीनता । अनमनापनउचाटी उचाट । उदासीनता । अनमनापन । विरक्तिउच्चाटन लगी या सटी हुई चीज को अलग करना । विश्लेषणवैराग्य मन की वह वृत्ति जिसके अनुसार संसार की विषयवासना तुच्छ प्रतीत होती है औ…विरंग बुरे रंग का । बदरंग । विवर्ण । फीकाविसूरण दुःख । रंज । शोकउच्चाट उखाड़ने या नोचने की क्रियानिरीहा चेष्टा का अभावविप्रधर्ष पीड़ा । क्लेश । दुःखव्युत्सर्ग जैनों के अनुसार शरीर का मोह या चिंता का परित्य़ागअसंसक्ति लगाव का न होना । निर्लिप्ततादुरकुच्छी † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬