🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:59:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निवृत्त
nivṛtta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निवृत्त वि॰ [सं॰]
१. छूटा हुआ ।
२. जो अलगा हो गया हो । विरक्त ।
३. जो छुट्टी पा गया हो । खाली ।
४. लौटा हुआ (को॰) ।
५. दूर गया या भागा हुआ (को॰) ।
६. अस्तंगत (को॰) । यौ॰—निवृत्तकारण=(१) जिसका कोई कारण या प्रेरणा न हो । (२) अनासक्त या निःस्पृह व्यक्ति । निवृत्तमांस = जिसने मांस खाना छोड़ देया हो । निवृत्तयौवन = जिसका यौवन लौट आया हो । निवृत्तराग = रागहीन । विरक्त । निवृत्तलौल्य = जो इच्छुक न हो । अनाकांक्षा । निवृत्तवृत्ति = अपनी वृत्ति या पेशा त्याग करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚वृत्त mfn. (often w.r. for निर्-वृत्त, वि-वृत्त, नि-वृत) turned back, returned to (acc.), MBh.
rebounded from (abl.), R.
retreated, fled (in battle), MBh.
set (as the sun), R.
averted from, indifferent to, having renounced or given up (abl. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
abstracted from this world, quiet, BhP.; Hcat.
rid or deprived of (abl.), MBh.; R.
passed away, gone, ceased, disappeared, vanished, ib.
(with कर्मन् n. an action) causing a cessation (of mundane existence), Mn. xii, 88 (opp. to प्रवृत्त)
ceased to be valid or binding (as a rule), Pat., Kāś.
omitted, left out (cf. comp. below)
finished, completed, W.
desisting from or repenting of any improper conduct, ib.
नि-˚वृत्त n. return (see दुर्निव्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (560,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निवृत्त p. p. 1 Returned, turned back. --2 Gone, departed, vanished, disappeared. --3 Ceased, refrained or abstained from, stopped, desisted; Ku. 1. 51. --4 Abstaining from worldly acts, abstracted from this world, quiet. --5 Repenting of improper conduct. --6 Finished, completed, whole; see वृत् with नि. --त्तं 1 Return. --2 A mind free from the influence of passions. --Comp. --आत्मन् m. {1} a sage. {2} an epithet of Viṣṇu. --कारण a. without further cause or motive. --(णः) a virtuous man, a man uninfluenced by worldly desires. --मांस a. one who abstains from eating meat; निवृत्तमां सरतु जनकः U. 4. --राग a. of subdued passions. --वृत्ति a. quitting any practice or occupation. --हृदय a. with relenting heart.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0638-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवृत्त न० नि + वृत--भावे क्त । १ निवृत्तौ यत्नभेदे चित्तस्य विषयेभ्य २ उपरमे च । ३ अभावे न० । नञ्सूत्रभाष्ये “निवृत्तपदार्थक” इत्युक्तम् । “तस्यार्थः निवृत्तमभावः पदार्थो यस्येति नपुंसके भावे क्त इति” वैयाकरणभूषणे [] उक्तं, हरिण्याप्युक्त्रं यथा “अभावो वा तदर्थस्तु भाष्यस्य हि तदाशयात्” । कर्त्तरि क्त । ४ निवृत्तियुक्ते त्रि० “निवृत्ततर्षैरुपगीयमानात्” भाग० १ । १ अ० । “निवृत्ते मरते धीमानत्रेरामस्तपोवनम्” भट्टिः । ५ निवृत्तिपूर्वके कर्मणि न० “प्रवृत्तञ्च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । सर्गादौ सृजता सृष्टं ब्रह्मणा वेदरूपिणा” हेमा० व्रत० भृगुः । धर्मभेदस्य निवृत्तिपूर्वकत्वादुपचारादत्र निवृत्तपदव्यपदेश्यता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4109-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवृत्तः, त्रि, (नि + वृत् + क्तः ।) निवृत्ति- विशिष्टः । विरतः । यथा, श्रीभागवते । १० । १ । ४ । “निवृत्ततर्षैरुपगीयमाना- द्भवौषधाच्छ्रोत्रमनोऽभिरामात् । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात् पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-899-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निवृत्त" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬