🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:46:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदासीन
udāsīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उनसे भी परे (तटस्थ) राजा (2.8.10)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदासीन १ वि॰ [सं॰] [वि॰ क्त्री॰ उदासीना; संज्ञा उदासीनता]
१. विरक्त । जिसका चित्त हट गया हो । प्रपंचशून्य ।
२. झगडे़ बखेड़े से अलग । जो किसी के लेने देने में न हो ।
३. जो दो विरोधी पक्षों में से किसी की ओर न हो । निष्पक्ष । तटस्थ ।
४. रूखा । उपेक्षायुक्त । जैसे, —हम उनसे मिलने गए पर उन्होंने बड़ा उदासीन भाव धारण किया ।
उदासीन २ संज्ञा पुं॰
१. बारह प्रकार के राजाओं में वह राजा जो दो राजाओं के बीच युद्ध होते समय किसी की ओर न हो, किनारे रहे ।
२. वह पुरुष जिसे किसी अभियोग या मामले में दो पक्षों में से किसी के संबंध में न हो ।
३. पंच । तीसरा ।
४. कौटिल्य के अनुसार दूरवर्ती राष्ट्र का वह राजा जो शक्तिशाली तथा निग्रह अनुग्रह में समर्थ हो ।
५. अजनबी (को॰) ।
उदासीन मित्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह मित्र राजा जिसके संबंध में यह निश्चय न हो कि वह सहायता में कुछ करने का कष्ट उठाएगा । विशेष—कौटिल्य के अनुसार जिस राजा के पास बहुत अधिक उपजाऊ जमीन होगी, जो बलवान संतुष्ट तथा आलसी होगा और कष्ट से दूर भागनेवाला होगा, उसे सहायता के लिये कुछ करने की कम परवा होगी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-आसीन mfn. (pres. p.) sitting apart, indifferent, free from affection
inert, inactive
(in law) not involved in a lawsuit, MBh.; Yājñ.; Bhag. &c.
उद्-आसीन m. a stranger, neutral
one who is neither friend nor foe
a stoic, philosopher, ascetic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (185,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदासीन pres. p. 1 Indifferent, unconcerned, apathetic, passive; तद्दर्शिनमुदासींनं त्वामेव पुरुष विदुः Ku. 2. 13 (taking no part in the creation of the material universe); see सांख्य; Pt. 1. --2 (In law) Not involved in any dispute. --3 Neutral (as a king or nation). --नः 1 A stranger. --2 A neutral, an indifferent person; अरिमित्रोदासीनव्यवस्था Mu. 5; Ms. 7. 158; Y. 1. 345; Bg. 6. 9. --3 A common acquaintance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0303-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदासीन त्रि० उद् + आस--शानच् । १ मध्यस्थे, २ विवदमानयो रेकतरपक्षानवलम्बके, जिगीषोर्नृपतेः शत्रुमित्रभूमितो व्यवहिते परतरे, अरिशब्दे ३५५ पृ० दर्शिते “मण्डला- [] द्बहिरेतस्मादुदासीनोबलाधिकः” इत्युक्त लक्षणे ३ राजभेदे । ४ उपेक्षके च “उदासीनवदासीनः” गीता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1164-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदासीनः, पुं, (उदास्ते इति । उत् + आस् + शानच् + ईदास इति ईत्वम् ।) परतरः । इत्यमरः ॥ विजिगीषोः शत्रुमित्रभूमितो व्यवहितः व्यव- हितत्वादेव नोपकारी नाप्यपकारी केवलमूर्द्ध्व- मासीन इव । इति भरतः ॥ (यथा, मनुः ७ । १५५ । “मध्यमस्य प्रचारञ्च विजिगिषोश्च चेष्टितम् । उदासीनप्रचारञ्च शत्रोश्चैव प्रयत्नतः” ॥ मण्डलभेदः । यथा, तत्रैव ७ । १५८ । “अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव च । अरेरनन्तरं मित्रमुदासीनं तयोः परम्” ॥ उपेक्षकः । यथा, -- “उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्म्मसु” । इति गीतायाम् ॥ ९ । ९ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-238-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदासीन" आता है (32)
उपरत विरक्त । उदासीन । हटा हुआखिन्न उदासीन । चिंतितअप्रयत्न प्रयत्नहीन । उत्साहहीन । उदासीनअमनस्क मन या इच्छा से रहित । उदासीनअपरत विरक्त । उदासीन । (को॰)अलोलु विषय वासनाओं में रुचि न लेनेवाला । उदासीनवितृष वह जिसे किसी प्रकार की तृष्णा न रह गई हो । निस्पृह । उदासीनविकौतुक उत्सुकता रहित । उदासीनविमध्यम तटस्थ । मध्यवर्ती । उदासीनसनिर्विशेष निरपेक्ष । उदासीनअमना मन या इच्छारहित । उदासीन । अन्यमनस्कउदासिता उदासीन । तटस्थ । निरपेक्षनिरुस्तुक लापरवाह । उदासीनकुषीद दे॰ कुसीदविमुख मुखरहित । जिसके मुँह न होअनातुर जो आतुर या उत्कठिंत न होअनीह इच्छारहित । निस्पृहअसक्त शक्तिहीनतटस्थ तीर पर रहनेवाला । किनारे पर रहनेवालानिरीह चेष्टारहित । जो किसी बात के लिये प्रयत्न न करेमध्यस्थ /????/ बीच में पड़कर विवाद की गिटानेवालासंजात उत्पन्नअनवेक्ष लापरवाहअनास्थ आस्थारहितनिरमर्ष नि॰अस्वार्थ स्वार्थहीन । नि: स्वार्थनिष्प्रतीप नाक की सीध में देखनेवाला । जो इधर उधर न देखेमष्ट संस्कारशून्य । जो भूल गया होनिराशी हताश । नाउम्मीदनिरासी पु वि॰ १ दे॰ 'निराशी'पराङमुख मुँह फेरे हुए । विमुखराजमंडल ऐसे राजाओं का राज्य जो किसी राज्य के आस हो । किसी राज्य के आस पास या च…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें