🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:16:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खिन्न
khinna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खिन्न वि॰ [सं॰]
१. उदासीन । चिंतित ।
२. अप्रसन्न । नाराज ।
३. दीन हीन । असहाय । उ॰—गिरा अरथ जल बीचि सम, देखिअत भिन्न न भिन्न । बंदौ सीताराम पद, जिनहिं परम प्रिय खिन्न । —मानस, १ ।१८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खिन्न mfn. depressed, distressed, suffering pain or uneasiness, Mn. vii, 141; MBh. &c.
wearied, exhausted, VarBṛS. xxxii, 1 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (340,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खिन्न p. p. [खिद्-क्त] 1 Depressed, afflicted, dejected, distressed, suffering pain; गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु Ve. 1. 11; अनंगबाणव्रणखिन्नमानसः Gīt. 3. --2 Fatigued, exhausted; खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गंतासि यत्र Me. 13, 38; तयापेचारांजलिखिन्नहस्तया R. 3. 11; Ch. P. 3, 20; Śi. 9. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खिन्न त्रि० खिद--क्त । १ दैन्ययुक्ते, २ अलसे, ३ खेदयुक्ते च । “खिन्नः कार्य्येक्षणे नृपः!” मनुः “तयोपचाराञ्जलि- खिन्नहस्तया” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2477,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खिन्नः, त्रि, (खिद् + क्तः ।) दैन्यग्रस्तः । खेद- युक्तः । यथा, श्रीभागवते । [] “गौर्भूत्वास्रुमुखी खिन्ना रुदन्ती करुणं विभोः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-283-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खिन्न" आता है (34)
निर्विण्ण खिन्नखेदित दु:खित । खिन्न । रंजीदाप्रविषण्ण निराश । खिन्नविमन अनमना । उदास । रंजीदा । खिन्नविमुद आनंदरहित । उदास । खिन्नविषादित विषण्ण । विषादयुक्त । खिन्नसमायस्त दुःखी । खिन्न । पीड़ित । विषादग्रस्तसनिर्वेद अन्यमनस्क । निर्वेदयुक्त । खिन्नदुमन अनमना । अप्रसन्न । खिन्नअनमना उदास । खिन्न । सुस्त । उचटे हुए चित्त कागमगीन दुःखी । उदास । खिन्न । व्यक्तिगमजदा संतप्त । दुःखी । खिन्नबेदिल खिन्न । उदास । दुःखी । बेमनदुखारी दुःखी । व्यथित । खिन्नआजुर्दा खिन्न । दु:खीआमणदूमण उदास । खिन्न । उद्बि्गमनदीन दरिद्र । गरीव । जिसकी दशा हीन होअर्तन निंदाजिह्म वक्र । टेढ़म्लान मलिन । कुम्हलाया हुआनिषण्ण विविरक्त जो अनुरक्त न हो । जिसका जो हटा हो । जिसे चाह न हो । विमुख । जैसे,—ऐसी …श्रांत जितेंद्रिय । शांतविमनस्क जिसका मन उचटा हो । जिसका मन न लगता हो । अनमनाअप्रसन्न जो प्रसन्न न हो । असंतुष्ट । नाराजनिर्मद जिसे घमंड न होविषण्ण जिसका चित दुःखी हो । जिसे विषाद, शोक या रंज होविस्रस्त ढीला किया हुआपर्युत्सुक व्याकुल । उद्विग्नसन्नत झुका हुआअंतस्तप्त भीतर भीतर तपा हुआखिन पु † संज्ञा पुं॰ क्षण । लमहादरदवंद पु वि॰दुर्मना बुरे चित्त का । दुष्ट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें