🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जिह्म
jihma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जिह्म १ वि॰ [सं॰]
१. वक्र । टेढ़ ।
२. दुष्ट । क्रूर प्रकृतिवाला ।
३. कुटिल । कपटी ।
४. अप्रसन्न । खिन्न ।
५. मंद ।
६. पीला । पीतवर्ण का (को॰) ।
जिह्म २ संज्ञा पुं॰
१. तगर का फूल ।
२. अधर्म ।
३. कपट (को॰) ।
४. बेईमानी । मिथ्यात्व (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिह्म mf(आ)n. (Nir. viii, 15) oblique, transverse, athwart, RV. i f.; TS. ii; ŚBr. v
squinting (as the eye), i, 5; Suśr.; VarBṛS. &c.
with √ इ [ŚBr. iii, v; AitBr. v, 9], गम्, निर्-ऋछ् [AV. xii, 4, 53], 1. अस् [ŚBr. xi], to go irregularly, turn off from the right way, miss the aim (abl.)
crooked, tortuous, curved, W.
morally crooked, deceitful, false, dishonest, Yājñ. ii, 165; MBh. &c.
slow, lazy, Naiṣ. ii, 102
dim, dulled, Kir.
जिह्म n. falsehood, dishonesty, PraśnUp. i, 16; MBh.; BhP. i, 14, 4; Tabernaemontana coronaria, L.
जिह्म n. cf. आ, वि-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (421,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिह्म a. [जहाति सरलमार्गं; हा-मन् सन्वत् आलोपश्च Uṇ. 1. 138] 1 [] Sloping, athwart, oblique. --2 Crooked, awry, squint; Rs. 1. 12. --3 Tortuous, curved, going irregularly. --4 Curved, bent. --5 Morally crooked, deceitful, dishonest, wicked, unfair; धृतहेतिरप्यधृतजिह्ममतिः Ki. 6. 24; सुहृदर्थमीहितमजिह्मधियां Śi. 9. 62. --6 Dim, dark, pale-coloured: विधिसमयनियोगाद्दीप्तिसंहारजिह्मं Ki. 1. 46. --7 Slow, lazy. --ह्मं 1 Dishonesty, falsehood. --2 The Tagara tree. --Comp. --अक्ष a. crooked-eyed, squinting. --ग a. moving slowly. --(गः) a snake. --गति a. meandering, going tortuously; Rs. 1. 13. --मेहनः a frog. --योधिन् a. fighting unfairly. (--m.) an epithet of Bhīma. --शल्यः the Khadira tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0514-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिह्म त्रि० हा--मन् सन्वत् आलोपश्च । १ कुटिले २ मन्दे ३ तग- रवृक्षे न० मेदि० । “सस्मितजिह्मवीक्षितैः” ऋतुसं० । [] “जिह्मं त्यजेयुर्निर्लाभमशक्तोऽन्थेन कारयेत्” याज्ञ० । “सुहृदर्थमाहितमजिह्मधियाम्” माघः ४ कपटे न० । “तदाशु कर्त्तुं त्वयि जिह्ममुद्यते” किरा० “जिह्मं कपटम्” मल्लि० । ५ पिहिते त्रि० “जिह्मवारमपोर्णुत” ऋ० ८ । ४ । ५ । “जिह्मवारं पिहितद्वारम्” भा० । ६ अधस्ताद्वर्त्तमाने च । “उच्चाबुध्नं चक्रतुर्जिह्मवारम्” ऋ० १ । १११६ । ११ । “जिह्ममधस्ताद्वर्त्तमानम्” भा० । ७ अप्रसन्ने च । “विधि- समयनियोगाद्दीप्तिसंहारजिह्मम्” किरा० “जिह्मम- प्रसन्नम्” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3121-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिह्मं, क्ली, (जहातीति । हा + “जहातेः सन्वदा- लोपश्च ।” उणां । १ । १४० । इति मन् ।) तगरवृक्षः । इति मेदिनी । मे, १३ ॥
जिह्मः, त्रि, (जहाति परित्यजति सारल्यमिति । हा + “जहातेः सन्वदालोपश्च ।” उणां । १ । [] १४० । इति मन् ।) कुटिलः । (यथा, महा- भारते । १ । १०२ । १८ । “सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूकषायीकृतलोचनाः ॥”) मन्दः । इति मेदिनी । मे, १३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-535-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें