🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:03:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वक्र
vakra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वक्र पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बक्रच] वक्रता । टेढ़ापन । उ॰— कलि कुंचालि सुभमति हरनि सरलै दडै चक्र । तुलसी यह निश्चय भई, बाढ़ि लेति नब बक्र ।—तुलसी॰ ग्रं॰, पृ॰ १४९ ।
वक्र १ वि॰ [सं॰]
१. टेढ़ा । बाँका । ऋजु का उलटा ।
२. झुका हुआ । तिरछा ।
३. कुटिल । दाँवपेंच चलनेवाला ।
४. बेईमान (को॰) ।
५. निर्दय । क्रूर (को॰) ।
वक्र २ संज्ञा पुं॰
१. नदी का मोड़ । बाँका ।
२. तगरपादुका ।
३. शनैश्चर ।
४. भौम । मगल ।
५. रुद्र ।
६. पर्पट ।
७. वह ग्रह जिससे तीस अंश के अंदर ही सूर्य हो । वक्री ग्रह ।
८. एक राक्षस का नाम ।
९. त्रिपुरासुर ।
१०. नासिका । नाक (को॰) ।
११. अस्थिभंग का एक प्रकार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्र mf(आ)n. crooked, curved, bent, tortuous, twisted, wry, oblique, AV. &c. &c.
curled, curly (as hair), AV. &c. &c.
having an apparently backward motion, retrograde (said of planets), Sūryas.; Var. &c.
(in prosody) long (the form of the long mark being curved)
crooked in disposition, cunning, fraudulent, dishonest, evasive, ambiguous, KaṭhUp.; MBh. &c.
hostile, cruel, malignant, inauspicious, Kāv.; Kathās.; Sāh.
वक्र m. a nose, L.
the planet Mars, VarBṛS.
the planet Saturn, L.
a partic. drug (= पर्पट), L.
N. of Rudra, L.
of the Asura Bāṇa, L.
of a prince of the Karūṣas, MBh. (v.l. वक्त्र)
of a Rākṣasa, R.
pl. N. of a people, VP. (v.l. चक्र)
वक्र n. the winding course of a river, the arm or bend of a stream, ŚvetUp.
the apparent retrograde motion of a planet, MBh.; Hariv.; VarBṛS.
a form of fracture (when a bone is bent or only partially broken), Suśr.
w.r. for वक्त्र.
वक्र &c. See p. 910, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (910,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्र a. 1 Crooked(fig. also), bent, curved, winding, tortuous; वक्रः पंथा यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां Me. 27; Ku. 3. 29. --2 Round about, indirect, evasive, circuitous, equivocation, ambiguous (as a speech); किमेतैर्वक्रभणितैः Ratn. 2; [] वक्रवाक्यरचनारमणीयः… सुभ्रुवां प्रववृते परिहासः Śi. 10. 12; see वक्रोक्ति also. --3 Curled, curling, crisped (as hair). --4 Retrograde (as motion). --5 Dishonest, fraudulent, crooked in disposition. --6 Cruel, malignant (as a planet). --7 Prosodially long. --क्रः 1 The planet Mars. --2 The planet Saturn. --3 N. of Śiva. --4 N. of the demon Tripura. --क्रं 1 The bend or arm of a river. --2 Retrograde motion (of a planet). --Comp. --अंगं a crooked limb. --(गः) {1} a goose. {2} the ruddy goose. {3} a snake. --उक्तिः f. a figure of speech consisting in the use of evasive speech or reply, either by means of a pun, or by an affected change of tone; Mammaṭa thus defines it: --यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेषेण काक्वा वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा K. P. 9; for example see the opening stanza in Mu. ( धन्या केयं स्थिता ते &c.). {2} equivocation, insinuation, inuendo; सुबंधुर्बाणभट्टश्च कविराज इति त्रयः । वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा ॥. {3} sarcasm. --कंटः the jujube tree. --कंटकः the Khadira tree. --खड्गः, खड्गकः a sabre, scimitar. --गति, --गामिन् a. {1} winding, meandering. {2} fraudulent, dishonest. (--तिः f.) a crooked or tortuous motion, winding gait. --ग्रीवः a camel. --चंचुः a parrot. --तुंडः {1} an epithet of Ganeśa. {2} a parrot. --दंष्ट्रः a boar. --दृष्टि a. {1} squint-eyed, squinting. {2} having a malignant or evil look. {3} envious. (--f.) squint, an oblique look. --नक्रः {1} a parrot. {2} a low man. --नासिकः an owl. --पुच्छः, पुच्छिकः a dog. --पुष्पः the palāśa tree. --बालधिः, --लांगूलः a dog. --भणितं prevarication, evasion. --भावः {1} crookedness. {2} deceit. --वक्त्रः a hog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0937-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्र न० वकि--रन् पृषो० नलोपः । १ नदीवङ्के अमरः २ शनैश्चरे पु० मेदि० ३ मङ्गलग्रहे पु० हेम० ४ रुद्रे ५ त्रि- पुरासुरे पु० धरणिः ६ पर्वटे कुटिलगतौ च स्त्री । ८ तद्वति त्रि० । ग्रहाणां वक्रगतिकारणं खगगतिशब्दे उक्तम् । सामान्यतः ज्यो० त० उक्तं यथा “वक्राः स्युः पञ्च षष्ठेऽर्के अतिवक्रा नगाष्टगे । नवमे दशमे चैव जायते सहजा गतिः । द्वादशैकादशे सूर्य्ये भजन्ते शीघ्रतां पुनः । रविस्थित्यंशकत्रिंशावधेः संख्यात्र कल्प्यते । न तु राश्यन्तरस्पर्शात् पञ्चमादिनिरूपणम् । राहुकेतू सदा वक्रौ” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4839,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्रं, क्ली, (वङ्कते इति । षकि कौटिल्ये + रन् । पृषोदरादित्वात् न लोपः । यद्बा, वञ्चतीति । वञ्चु गतौ + “स्फायितञ्चिवञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् । न्यङ्क्रादित्वात् कुत्वम् ।) नदीवङ्कः । तत्पर्य्यायः । पुटभेदः २ । इत्य- मरः ॥ वङ्कः ३ । इति भरतः ॥ (तगर- पादिकम् । तत्पर्य्यायो यथा, -- “कालानुशारिवा वक्रं तगरं कुटिलं शठम् । महोरगं नतं जिह्मं दीनं तगरपादिकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ तथास्य विषयः । “शताह्वै रण्डमूलोग्रा वक्रव्याघ्रीफलैः शृतम् । तैलं नस्य मरुत्श्लेष्मतिमिरोर्द्ध्वगदापहम् ॥” इति शताह्वाद्यं तैलम् । इति चक्रपाणिसंग्रहे शिरोरोगाधिकारे ॥)
वक्रः, पुं, (वञ्चतीति । वञ्च गतौ + “स्फायितञ्चि- वञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् । न्यङ्क्रादित्वात् कुत्वम् ।) शनैश्चरः । इति मेदिनी । रे, ६५ ॥ मङ्गलग्रहः । इति हेम- चन्द्रः । २ । ३० ॥ रुद्रः । त्रिपुरासुरः । इति धरणिः ॥ पर्पटः । इति राजनिर्घण्टः ॥ वक्र- गतिविशिष्टग्रहः । स तु यस्य ग्रहस्याश्रि- तात् रव्यधिष्ठितराशीयत्रिंशांशान्तर्गतादंशात् पञ्चमषष्ठांशे रविस्तिष्ठति । यथा, -- “वक्राः स्युः पञ्चषष्ठेऽर्के त्वतिवक्रा नगाष्टगे । नवसे दशमे भानौ जायते सहजा गतिः ॥ द्वादशैकादशे सूर्य्ये लभन्ते शीघ्रतां पुनः । रविस्थित्यंशकस्त्रिंशावधेः संख्यात्र कल्प्यते ॥ न तु राश्यन्तरस्पर्शात् द्वितीयादिनिरूपणम् । राहुकेतू सदा वक्रौ शीघ्रगौ चन्द्रभास्करौ ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ (करूषदेशीयनृपतिभेदः । यथा, महाभारते । २ । १४ । ११ । “तमेव च महाराज ! शिष्यवत् समुपस्थितः । वक्रः करूषाधिपतिर्म्मायायोधी महाबलः ॥”)
वक्रः त्रि, (वङ्कते इति । वकि कौटिल्ये + रन् । पृषोदरादित्वात् न लोपः । यद्वा, वञ्चि + रक् ।) अनृजुः । वाँका इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अरालम् २ वृजिनम् ३ जिह्मम् ४ ऊर्म्मि- मत् ५ कुञ्चितम् ६ नतम् ७ आविद्धम् ८ कुटि- लम् ९ भुग्नम् १० वेल्लितम् ११ । इत्यमरः । ३ । १ । ७१ ॥ वङ्कुरम् १२ वेङ्कु १३ विनतम् १४ उन्दु- रम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ अवनतः १६ आनतः १७ भङ्गुरः १८ । इति जटाधरः ॥ * ॥ [] (यथा, महाभारते । ३ । १३२ । १२ । “स वै तथा वक्र एवाभ्यजाय- दष्टावक्रः प्रथितो वै महर्षिः ॥”) वक्राणि यथा । अलकः १ भालः २ भ्रूः ३ नखचिह्रम् ४ अङ्कुशः ५ कुञ्चिका ६ भग्नकङ्क- णम् ७ बालेन्दुः ८ दात्रम् ९ कुद्दालः १० चन्द्रकः ११ शुकास्यम् १२ पलाशपुष्पम् १३ विद्युत् १४ कटाक्षः १५ शक्रधनुः १६ फणा १७ प्रबोधः १८ करः १९ हस्तिदन्तः २० शूकर- दन्तः २१ सिंहनखादिः २२ । इति कविकल्प- लता ॥ क्रूरः । इति मेदिनी । रे, ६५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-242-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वक्र" आता है (28)
वंक कुछ झुका हुआ । टंढ़ा । वक्रअनृजु जो ऋजु अर्थात् सीधा न हो । कुटिल । वक्रकुटिल वक्र । टेढ़ा । यौ॰—कुटिलकीट = साँप । कुटिलबुद्धि, कुटिलमति, कुटिलस्वभा…जिह्म वक्र । टेढ़भुग्न टेढा़ । वक्रकुंचित घूमा हुआ । टोढा । वक्रवंक्य टेढ़ा । लचीला । वक्रकुटिलक मुड़ा हुआ । वक्रविभुग्न वक्र । टेढ़ा । कुटिलधनुराकार धनुष की आकृति था । वक्र । टेढ़ाबंकुस वक्र । टेढ़ा । तिरछातिर्यंच तिरछा । टेढ़ा । वक्र । आड़ाघूमघुमौआ वक्र । टेढा़ । चक्करदारखस समर्थ शक्तिमान्तगर एक प्रकार का पेड़ जो अफगानिस्तान, कश्मीर, भूटान और कोंकण देश में नदियो…शरल दे॰ 'सरल ^२'नम्र विनीत । जिसमें नम्रता होविकट विशालविनत नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआप्रणत बहुत झुका हुआभंगुर भंग होनेवाला । नाशवान् । जैसे,— क्षणभगुरवेल्लित हिलता डुलता हुआ । कंपितआविद्ध छिदा हुआ । भेदा हुआआकुंचित सिकुड़ा हुआ । सिमटा हुआव्याकुंचित मुड़ा हुआ । सिमटा हुआसतर लकीर । रेखा । क्रि॰ प्र॰—खींचनाबंकट पु ^१ वि॰खमीदा झुका हुआ । खमदार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें