🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:33:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नम्र
namra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नम्र वि॰ [सं॰]
१. विनीत । जिसमें नम्रता हो ।
२. झुका हुआ ।
३. वक्र । टेढ़ा (को॰) ।
४. पुजा करनेवाला (को॰) ।
५. श्रद्धालु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नम्र mf(आ)n. bowing, inclining
bowed, bent, curved
hanging down, sunk
bowing to (comp.)
submissive, reverential, humble, RV. &c. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (528,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नम्र a. [नम्-र] 1 Bowing, bowing down, bent, inclined, hanging down; भवंति नम्रास्तरवः फलागमैः Ś. 5. 12; स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां Me. 82; Pt. 1. 106; Ratn. 1. 19. --2 Bowing down, making a low obeisance; अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया R. 3. 25; इत्युच्यते ताभिरुमा स्म नम्रा Ku. 7. 28. --3 Lowly, submissive, humble, reverential; as in भक्तिनम्रः Me. 55. --4 Crooked, curved. --5 Worshipping. --6 Devoted or attached to --Comp. --अंग, --मूर्ति a. bent, stooping.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0608-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नम्र त्रि० नम--र । १ नते निम्रताप्राप्ते २ विनयान्विते च शब्दार्थचि० । “स्तोकनम्रा स्तनाभ्याम्” मेघ० । “अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिद्धया” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3968,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नम्रः, त्रि, (नमतीति । नम + “नमिकम्पीति ।” ३ । २ । १६७ । इति रः ।) नतः । इति हलायुधः ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । १८९ । “यन्नम्रं सरलञ्चापि तच्चापत्सु न सीदति । धनुर्मित्रं कलत्रञ्च दुर्लभं शुद्धवंशजम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-828-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नम्र" आता है (39)
शालीन जो धृष्ट या उद्दंड न हो । विनीत । नम्रउद्दांत विनीत । नम्रविनम्र झुका हुआ । नम्रविनमित लचाया हुआ । नम्रबंधुरित झुका हुआ । नम्रसंप्रश्रित शिष्ट । नम्र । विनयीओनंत पु † वि॰ नत । नम्र । झुका हुआगरीब नम्र । दीन । हीननतशिर नम्र । विनीतविनयी विनययुक्त । नम्रअनुनयी विनीत । नम्र । विनयीविनयशील विनययुक्त । नम्र । सुशील । शिष्टप्रह्लाण नम्र । झुका हुआनत मुड़ा हुआ । टेढ़ादीन दरिद्र । गरीव । जिसकी दशा हीन होधीर जिसमें धैर्य हो । जो जल्दी घबरा न जाय । दृढ़ और शांत चित्तवालाअवनत नीचा । झुका हुआउपनत पास आया हुआविनत नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआनमस्य नमस्कार करने के योग्य । पूज्य । आदरणीयप्रणत बहुत झुका हुआविनीत जिससमें उत्तम शिक्षा का संस्कार और शिष्टता हो । विनययुक्त । सुशीलसौम्य सोम लता संबंधीवंदारु स्तोत्रअर्वाचीन पीछे का । आधुनिकविश्रब्ध जो उद्धत न हो । शांतनिर्विण्ण खिन्नसुवेल त्रिकूट पर्वत का नाम, जो रामायण के अनुसार समुद्र के किनारे लंका में था…सुशील उत्तम शीलवालासमक्न जानेवाला । गंताव्रीडित लज्जित । शर्मिंदाप्रयंत पु ^१ अव्य॰ दे॰ 'पर्यत'प्रह्ल प्रसन्न । आनंदितबिनई ‡ संज्ञा पुं॰ प्रातःकाल । सबेरानिमाना नीचा । ढालुआँ । नीचे की ओर गया हुआपदावनत जो पैरों पर भुका होमिसकीन जिसमें कुछ भी सामर्थ्य या बल न हो । बेचारा । दीनशाइस्ता शिष्ट । सभ्य । तहजीबवालाप्रश्रयो शिष्ट । सुजन । भलामानुस
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें