🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:26:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नम्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नम्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नम्र

अर्थ: विनीत, प्रणतिशील, झुका हुआ, विनत, नीचे लटकने वाला

व्युत्पत्ति: नमं +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नम्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नम्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नम्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानम्रःनम्रौनम्राः
द्वितीयानम्रम्नम्रौनम्रान्
तृतीयानम्रेणनम्राभ्याम्नम्रैः
चतुर्थीनम्रायनम्राभ्याम्नम्रेभ्यः
पञ्चमीनम्रात् / नम्राद्नम्राभ्याम्नम्रेभ्यः
षष्ठीनम्रस्यनम्रयोःनम्राणाम्
सप्तमीनम्रेनम्रयोःनम्रेषु
सम्बोधनहे नम्रहे नम्रौहे नम्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नम्र
नम्र
namra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नम्र वि॰ [सं॰]
१. विनीत । जिसमें नम्रता हो ।
२. झुका हुआ ।
३. वक्र । टेढ़ा (को॰) ।
४. पुजा करनेवाला (को॰) ।
५. श्रद्धालु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नम्र mf(आ)n. bowing, inclining
bowed, bent, curved
hanging down, sunk
bowing to (comp.)
submissive, reverential, humble, RV. &c. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (528,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नम्र a. [नम्-र] 1 Bowing, bowing down, bent, inclined, hanging down; भवंति नम्रास्तरवः फलागमैः Ś. 5. 12; स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां Me. 82; Pt. 1. 106; Ratn. 1. 19. --2 Bowing down, making a low obeisance; अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया R. 3. 25; इत्युच्यते ताभिरुमा स्म नम्रा Ku. 7. 28. --3 Lowly, submissive, humble, reverential; as in भक्तिनम्रः Me. 55. --4 Crooked, curved. --5 Worshipping. --6 Devoted or attached to --Comp. --अंग, --मूर्ति a. bent, stooping.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0608-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नम्र त्रि० नम--र । १ नते निम्रताप्राप्ते २ विनयान्विते च शब्दार्थचि० । “स्तोकनम्रा स्तनाभ्याम्” मेघ० । “अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिद्धया” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3968,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नम्रः, त्रि, (नमतीति । नम + “नमिकम्पीति ।” ३ । २ । १६७ । इति रः ।) नतः । इति हलायुधः ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । १८९ । “यन्नम्रं सरलञ्चापि तच्चापत्सु न सीदति । धनुर्मित्रं कलत्रञ्च दुर्लभं शुद्धवंशजम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-828-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नम्र" आता है (39)
शालीन जो धृष्ट या उद्दंड न हो । विनीत । नम्रउद्दांत विनीत । नम्रविनम्र झुका हुआ । नम्रविनमित लचाया हुआ । नम्रबंधुरित झुका हुआ । नम्रसंप्रश्रित शिष्ट । नम्र । विनयीओनंत पु † वि॰ नत । नम्र । झुका हुआगरीब नम्र । दीन । हीननतशिर नम्र । विनीतविनयी विनययुक्त । नम्रअनुनयी विनीत । नम्र । विनयीविनयशील विनययुक्त । नम्र । सुशील । शिष्टप्रह्लाण नम्र । झुका हुआनत मुड़ा हुआ । टेढ़ादीन दरिद्र । गरीव । जिसकी दशा हीन होधीर जिसमें धैर्य हो । जो जल्दी घबरा न जाय । दृढ़ और शांत चित्तवालाअवनत नीचा । झुका हुआउपनत पास आया हुआविनत नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआनमस्य नमस्कार करने के योग्य । पूज्य । आदरणीयप्रणत बहुत झुका हुआविनीत जिससमें उत्तम शिक्षा का संस्कार और शिष्टता हो । विनययुक्त । सुशीलसौम्य सोम लता संबंधीवंदारु स्तोत्रअर्वाचीन पीछे का । आधुनिकविश्रब्ध जो उद्धत न हो । शांतनिर्विण्ण खिन्नसुवेल त्रिकूट पर्वत का नाम, जो रामायण के अनुसार समुद्र के किनारे लंका में था…सुशील उत्तम शीलवालासमक्न जानेवाला । गंताव्रीडित लज्जित । शर्मिंदाप्रयंत पु ^१ अव्य॰ दे॰ 'पर्यत'प्रह्ल प्रसन्न । आनंदितबिनई ‡ संज्ञा पुं॰ प्रातःकाल । सबेरानिमाना नीचा । ढालुआँ । नीचे की ओर गया हुआपदावनत जो पैरों पर भुका होमिसकीन जिसमें कुछ भी सामर्थ्य या बल न हो । बेचारा । दीनशाइस्ता शिष्ट । सभ्य । तहजीबवालाप्रश्रयो शिष्ट । सुजन । भलामानुस

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नम्रनम्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नम्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नम्र 📚 ➤ विनीत, प्रणतिशील, झुका हुआ, विनत, नीचे लटकने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नम्र 📚विनीत । जिसमें नम्रता हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें