🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:02:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुशील
suśīla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुशील १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सुशीला]
१. उत्तम शीलवाला ।
२. उत्तम स्वभाववाला । शीलवान् ।
३. सच्चरित्र । साधु ।
४. विनीत । नम्र ।
५. सरल । सीधा ।
सुशील २ संज्ञा पुं॰ सुंदर शील । सत्स्वभाव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—शील mfn. well-disposed, good-tempered, having an amiable disposition, MBh.; Kāv. &c.
tractable (as a cow), Yājñ.
well conducted, well made, well shaped, MW.
सु—शील m. N. of a son of Kauṇḍinya, Hit.
of various kings, Kāv.
सु—शील n. good temper or disposition, MBh.; Pañcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1237,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुशील पु० सुन्दर--शीलमस्य । विष्णुपार्श्वचरभेदे राजनि० । २ शोभनचरितान्विते त्रि० ३ कृशाश्वनृपमहिषीभेदे स्त्री पद्मपु० उत्तरख० ६८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5322,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुशीलः, पुं, (सु शोभनं शीलमस्य ।) चोलराजः । यथा, -- “यो विष्णुदासः स तु पुण्यशीलो यश्चोलभूपः स सुशीलनामा । आवामुभौ तत्समरूपभाजौ द्वाःस्थौ कृतौ तेन रमाप्रियेण ॥” इति पाद्मे उत्तरखण्डे ५४ अध्यायः ॥ शोभनशीलविशिष्टे, त्रि ॥ (यथा, भागवते । ६ । १ । १७ । “सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः । सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥” शोभनं शीलमिति । सच्चिरित्रे, क्ली । यथा, महाभारते । ३ । २९७ । ४३ । “त्वया सुशीलव्रतपुण्ययुक्तया समद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-388-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुशील" आता है (21)
विनीत जिससमें उत्तम शिक्षा का संस्कार और शिष्टता हो । विनययुक्त । सुशीलअचंड जो चंड न हो । उग्रता रहित । शांत । सुशील । सौम्यसुविध अच्छे स्वभाव का । सुशील । नेकमिजाजशीली सदाचारी । सुशीलससील पु वि॰ शीलयुक्त । सुशीलविनयशील विनययुक्त । नम्र । सुशील । शिष्टशश खरहा । खरगोशसाधु वह जिसका जन्म उत्तम कुल में हुआ हो । कुलीन । आर्यशिष्ट जो अच्छी तरह धर्म का आचरण करता हो । घर्मशीलसौम्य सोम लता संबंधीहृदयालु सहृदय । रसिक । भावुकविनम्र झुका हुआ । नम्रअभिविनीत सुशिक्षितप्रियार्ह प्रेम या कृपा के योग्यसील भूमि में जल की आर्द्रता सीढ़ । नमी । तरीहृदयी हृदयवाला । सहृदयशीलवान् अच्छे आचरण का । सात्विक वृत्ति काअदीब अदब सिखानेवालामसकीन पु † वि॰मिस्कीन दीन । बेचाराअद्वैध्यमित्र वह व्यक्ति, मित्र या राष्ट्र जिसकी मित्रता में किसी प्रकार का संदेह न …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें