🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:10:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

साधु
sādhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साधु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिसका जन्म उत्तम कुल में हुआ हो । कुलीन । आर्य ।
२. वह धार्मीक, परोपकारी और सदगुणी पुरुष जो सत्योपदेश द्वारा दूसरों का उपकार करे । धार्मिक पुरुष । परमार्थी । महात्मा । संत ।
३. वह जो शांत, सुशील, सदाचारी, वीतराग और परोपकारी हो । भला आदमी । सज्जन । मुहा॰—साधु साधु कहना = किसी के कोई अच्छा काम करने पर उसकी बहुत प्रशंसा करना ।
४. वह जिसकी साधना पूरी हो गई हो ।
५. साधु धर्म का पालन करनेवाला । जैन साधु ।
६. दौना नामक पौधा । दमनक ।
७. वरुण वृक्ष ।
८. जिन ।
९. मुनि ।
१०. वह जो सूद या व्याज से अपनी जीविका चलाता हो ।
११. साध । इच्छा ।
१०. गर्भ के सातवेँ महीने में होनेवाला एक संस्कार । उ॰—ए मैं अपुबिस अपुबिस साध पुजाऊँ । लज्जा राखूँ नँनद को ।—पौद्दार अभि॰ ग्रं॰, पृ॰ ९१९ ।
साधु २ वि॰
१. अच्छा । उत्तम । भला ।
२. सच्चा ।
३. प्रशंसनीय ।
४. निपूण । होशियार ।
५. योग्य । उपयुक्त ।
६. उचित । मुनासिब ।
७. शुद्ध । सही । शास्त्रीय ।
८. दयालु । कृपालु ।
९. रुचिकर । अनुकूल ।
१०. योग्य । खानदानी ।
साधु संज्ञा पुं॰ [सं॰ साधु]
१. धार्मिक पुरुष । साधु । संत महात्मा ।
२. सज्जन । भला आदमी ।
३. सीधा आदमी । भोला भाला ।
४. दे॰ साधु । उ॰—साधू सनमुख नाम से, रन में फिरै न पूठ ।—दरिया॰ बानी, पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साधु mf(वी)n. straight, right, RV.; AV.; BhP.
leading straight to a goal, hitting the mark, unerring (as an arrow or thunderbolt), RV.; ŚBr.
straightened, not entangled (as threads), Kauś.
well-disposed, kind, willing, obedient, RV.; R.
successful, effective, efficient (as a hymn or prayer), RV.; Kām.
ready, prepared (as Soma), RV.; AitBr.
peaceful, secure, RV.
powerful, excellent, good for (loc.) or towards (loc. gen., dat. acc., with प्रति, अनु, अभि, परि, or comp.), ŚBr. &c. &c.
fit, proper, right, VarBṛS.
good, virtuous, honourable, righteous, ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
well-born, noble, of honourable or respectable descent, W.
correct, pure
classical (as language), ib.
साधु m. a good or virtuous or honest man, ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
a holy man, saint, sage, seer, Kālid.
(with Jainas) a Jina or deified saint, W.
a jeweller, Hit.
a merchant, money-lender, usurer, L.
(in gram. accord. to some) a derivative or inflected noun
साधु n. the good or right or honest, a good &c. thing or act (साध्व् अस्ति with dat., ‘it is well with —’; साधु-√ मन् with acc., ‘to consider a thing good, approve’), RV. &c. &c.
gentleness, kindness, benevolence, ŚBr.; MBh. &c.
साधु (उ), ind. straight, aright, regularly, RV.; AV.
well, rightly, skilfully, properly, agreeably (with √ वृत् and loc., ‘to behave well towards’ [once साधु, in RV. viii, 32, 10]; with √ कृ, ‘to set right’; with √ आस्, ‘to be well or at ease’), RV. &c. &c.
good! well done! bravo! ŚBr.; MBh. &c.
well, greatly, in a high degree, R.; Kām.; BhP.
well, enough of, away with (instr.) ! MBh.; Pañcat.
well come on! (with Impv. or 1. pr.), MBh.; Kāv. &c.
assuredly, indeed, R.; Kām.
साधु &c. See p. 1201, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1201,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साधु a. (धु or ध्वी f.; compar. साधीयस्; superl. साधिष्ठ) [साध्-उन्] 1 Good, excellent, perfect; यद्यत्साधु न चित्रे स्याक्त्रियते तत्तदन्यथा Ś. 6. 13; आपरितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानं 1. 2. --2 Fit, proper, right; as in साधुवृत्त, साधुसमाचार. --3 Virtuous, righteous, honourable, pious. --4 (a) Kind, well-disposed; [] R. 2. 28; Pt. 1. 247. (b) Well-behaved (with loc.); मातरि साधुः Sk. --5 Correct, pure, classical (as language). --6 Pleasing, agreeable, pleasant; अतोऽर्हसि क्षंतुमसाधु साधु वा Ki. 1. 4. --7 Noble, well-born, of noble descent. --धुः 1 A good or virtuous man; R. 13. 65, 2. 62; Me. 80. --2 A sage, saint; साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियां Subhāṣ. --3 A merchant; H. 2. 73. --4 A Jaina saint. --5 A usurer, money-lender. --ind. 1 Well, welldone, very nice, bravo; साधु गीतं Ś. 1; साधु रे पिंगल वानर साधु M. 4. --2 Enough, away with. --Comp. --आचार a. well-conducted, pious, virtuous. --ज a. noble, of a noble family. --दर्शन a. {1} good-looking. {2} thoughtful, prudent. --धी a. kind, well-disposed. (--f.) a motherin-law. --भावः kindness. --वादः a cry of ‘well done’, a cry of approbation; Śi. 18. 55. --वाहः, --वाहिन् m. a well-trained horse. --वृक्षः the Kadamba tree. --वृत्त a. {1} wellconducted, upright, virtuous; प्रयेण साधुवृत्तानामस्थायिन्यो विपत्तयः Bh. 2. 85; (where the next sense is also intended). {2} well-rounded. --(त्तः) a virtuous man. --(त्तं) good conduct, virtue, piety, righteousness; so साधुवृत्ति.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1116-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साधु त्रि० साध--उन् । १ उत्तमकुलजाते अमरः । २ सुन्दरे ३ उचिते च । स्त्रियां वा ङीप् । ४ मुनौ ५ जिने च पु० हेमच० “न प्रहृष्यति सम्माने नापमाने च कुप्यति । न क्रुद्धः पुरुष ब्रूयादेतद्धि साधुलक्षणम्” गरुडपु० उक्तधर्मयुते ६ जने ७ बार्द्धुषिके ८ मनोहरे मेदि० । साधु लक्षणान्तरं यथा “यथालब्धेऽपि सन्तुष्टः समचित्तो जिते- न्द्रियः । हरिपादाश्रयो लोके विप्रः साधुरनिन्दकः । निर्वैरः सदयः शान्तो दम्भाहङ्कारवर्जितः । निरपेक्षो मु- निर्वीतरागः साधुरिहोच्यते । लोभमोहमदक्रोधकामादि- रहितः सुखी । कृष्णाङ्घ्रिशरणः साधुः सहिष्णुः सम- दर्शनः” पद्मात्त० ख० ९९ अ० “त्यक्तात्मसुखभोगेच्छः सर्वस- त्वसुखैषिणः । भवन्ति परदुःखेन साधवो नित्यदुःखिताः । परदुःखातुरा नित्यं स्वसुखानि महान्त्यपि । नापेक्षन्ते महात्मनः सर्वभूतहिते रताः । परार्थमुद्यताः सन्तः सन्तः किं किं न कुर्वते । तादृगप्यम्बुधेर्वारि जलदैस्तत् प्रदीयते । एक एव सतां मार्गो यदङ्गीकृतपालनम् । दहन्तमकरोत् क्राडे पावकं यदपांपतिः । षात्मानं षीडयित्वापि साधुः सुखयते परम् । ह्लादयन्नाश्रितान् वृक्षो दुःखञ्च सहते स्त्रयम्” वह्निपु० । ९ व्याकरणव्यङ्ग्यसाधुताजात्याश्रये शब्दे “अनपभ्रंशताऽ- नादिर्यद्वाऽभ्युदययोग्यता । व्याक्रियाव्यञ्जनीया वा जातिः कापीह साधुता” हरिः । तथा च अपभ्रंश- भिन्नत्वमनादित्वम् अभ्युदयसाधनप्रयोगबिषत्वं व्याक- रणव्यङ्ग्यजातिर्वा साधुता इति तदर्थः । स च ईश्वरसङ्के- ताश्रयः शब्द इति नैयायिकाः । तथा च यः शब्दो यस्मि- न्नर्थे ईश्वरेण सङ्केतितः स शब्दस्तदर्थे साधुः । वैयाकरण- मते यः शब्दः यस्मिन्नर्थे व्याकरणे व्युत्पादितः स शब्दस्तत्र साधुः यथा “कर्मणि द्वितीया” पा० द्वितीया कर्मार्थे साधुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5279,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साधुः, पुं, (साध्यति निष्पादयति धर्म्मादिकार्य्य मिति । साध + “कृवापाजीति ।” उणा० १ १ । इति उण् ।) उत्तमकुलोद्भवः । तत्पर्य्यायः ॥ महाकुलः २ कुलीनः ३ आर्य्यः ४ सभ्यः ५ सज्जनः ६ । इत्यमरः । २ । ७ । ३ ॥ कुलजः ७ साधुजः ८ कुलकः ९ कुलिकः १० । इति शब्द- रत्नावली ॥ कुल्यः ११ कौलेयकः १२ इति भरतः ॥ जिनः । मुनिः । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ साधुलक्षणं यथा, -- “यथालब्धोऽरिसन्तुष्टः समचित्तो जितेन्द्रियः । हरिपादाश्रयो लोके विप्रः साधुरनिन्दकः ॥ १ ॥ निर्वैरः सदयः शान्तो दन्भाहङ्कारवर्ज्जितः । निरपेक्षो मुनिर्व्वीतरागः साधुरिहोच्यते ॥ २ ॥ लोभमोहमदक्रोधकामादिरहितः सुखो । कृष्णाङ्घ्रिशरणः साधुः सहिष्णुः समदर्शनः ॥ ३ ॥ समचित्तो मुनिः पूतो गोविन्दचरणाश्रयः । सर्व्वभूतदयः कार्ष्णो विवेकी साधुरुत्तमः ॥ ४ ॥ कृष्णार्पितप्राणशरीरबुद्धिः शान्तेन्द्रियस्त्रीसुतसम्पदादिः । आसक्तचित्तः श्रवणादिभक्ति- र्यस्येह साधुः सततं हरेर्यः ॥ ५ ॥ कृष्णाश्रयः कृष्णकथानुरक्तः कृष्णेष्टमन्त्रस्मृतिपूजनीयः । कृष्णानिशं ध्यानमनास्त्वनन्यो यो वै स साधुर्म्मुनिवर्य्यकार्ष्णः ॥” ६ ॥ इति पाद्मोत्तरखण्डे ९९ अध्यायः ॥ * ॥ अन्यच्च । “न प्रहृष्यति सम्माने नावमानेन कुप्यति । न क्नुद्धः परुषं ब्रूयादेतत् साधोस्तु लक्षणम् ॥” इति गारुडे । ११३ । ४२ ॥ * ॥ तस्य स्वभावो यथा, -- “त्यक्तात्मसुखभोगेच्छाः सर्व्वसत्त्वसुखैषिणः । भवन्ति परदुःखेन साधवो नित्यदुःखिताः ॥ [] परदुःखातुरा नित्यं स्वसुखानि महान्त्यपि । नापेक्षन्ते महात्मानः सर्व्वभूतहिते रताः ॥ परार्थमुद्यताः सन्तः सन्तः किं किं न कुर्व्वते । तादृगप्यम्बुधेर्व्वारि जलदैस्तत् प्रपीयते ॥ एक एव सतां मार्गो यदङ्गीकृतपालनम् । दहन्तमकरोत् क्रोडे पावकं यदपां पतिः ॥ आत्मानं पीडयित्वापि साधुः सुखयते परम् । ह्लादयन्नाश्रितान् वृक्षोदुःखञ्च सहते स्वयम् ॥” इति वह्निपुराणे दानावस्थानिर्णयनामाध्यायः ॥ (तथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । १ । २२ । “देवायतनगा मर्त्त्या देवकल्पा दृढव्रताः । सत्यधर्म्मपराः सर्व्वे साधवः सत्यवादिनः ॥”) तस्य प्रशंसा यथा, -- यत्पूजायां भवेत् पूज्यो दृष्ट्या न यमदर्शनम् । पापसंघः स्पर्शनाच्च किमहो साधुसङ्गमः ॥ साधूनां हृदयं धर्म्मो वाचो वो नः सनातनाः । कर्म्मक्षयाणि कर्म्माणि यतः साधुर्हरिः स्वयम् ॥” इति कल्किपुराणे ३० अध्यायः ॥ * ॥ (एतदाचारस्तु चतुर्व्विधधर्म्मप्रमाणान्यतमः । यथा, मनुः । २ । ६ । “वेदोऽखिलो धर्म्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥”) कलिशूद्रस्त्रीणां साधुत्वं तत्कारणञ्च यथा । “कलिः साध्विति यत् प्रोक्तं शूद्रः साध्विति योषितः । यच्चाह भगवान् साधुर्धन्याश्चेति पुनः पुनः ॥ तत् सर्व्वं श्रोतुमिच्छामो न चेत् गुह्यं महामुने इत्युक्तो मुनिभिर्व्यासः प्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥ श्रूयतां भो मुनिगणा यदुक्तं साधु साध्विति यत् कृते दशभिर्व्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन तत् ॥ द्वापरे तच्च मासेन अहोरात्रेण तत् कलौ । तपसो ब्रह्मचर्य्यस्य जपादेश्च फलं द्विजाः ॥ प्राप्नोति पुरुषस्तेन कलिः साध्विति भाषितम् ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्च्चयन् ॥ यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्त्य केशवम् । धर्म्मोत्कर्षमतीवात्र प्राप्नोति पुरुषः कलौ ॥ स्वल्पायासेन धर्म्मज्ञास्तेन तुष्टोऽस्म्यहं कलेः ॥ * व्रतचर्य्यापरैर्ग्राह्या वेदाः पूर्व्वं द्विजातिभिः । ततस्तु धर्म्मसंप्राप्तैर्यष्टव्यं विधिवद्धनैः ॥ वृथाकथा वृथाभोज्यं वृथेज्या च द्विजन्मनाम् । पतनाय तथा भाव्यं तैस्तु संयमिभिः सदा ॥ असम्यक्करणे दोषास्तेषां सर्व्वेषु वस्तुषु । भक्ष्यपेयादिकं चैषां नेच्छाप्राप
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साधु" आता है (39)
अवधूत संन्यासी । साधु । योगीसिध्र साधु । श्रेष्ठ । उत्तमसैकतिक साधु । संन्यासी । क्षपणकपारिरक्षक पारिरक्षिक संज्ञा पुं॰ तपस्वी । साधुवतंड साधु । संत । महात्मासाध साधु । महात्मासाह साधु । मज्जन । भला आदमी । जैसे, — वह चोर है और तुम बड़े साह होआरिफ साधु । ज्ञानीसाधो धार्मिक पुरुष । संत । साधुदरवेश फकीर । साधुमरहबा धन्य । बहुत खूब । साधु । शाबासकमंडली कमंडलु रखनेवाला । साधु । बैरागीहकआगाह सत्यनिष्ठ । सज्जन । साधु । महात्माचरनदासी पु संज्ञा स्त्री॰ जूता । पनही ।—(साधु)साहबदिल सहृदय । साधु । सज्जन । मनस्वीधरम्मूरत धर्ममूर्ति । साधु । धरम्मूरत मैं तो आवैई हो ।—श्री निवास॰ ग्रं॰, पृ॰ ५…संत संहतल । अंजलि । अँजुरीउदंत जिसके दाँत न जमे हों । बिना दाँत का । अदंत । विशेष—इसका प्रयोग चौपायों…दक्ष जिसमें किसी काम को चटपट सुगमतापूर्वक करने की शक्ति हो । निपुण । कुशल ।…भद्र सभ्य । सुशिक्षितसस्यक बृहत्संहिता के अनुसार एक प्रकार की मणिदक्षिण वि्॰मंगल्य मंगलकारक । मंगल या कल्याण करनेवालामहाजन सुशील उत्तम शीलवालावृषांक शिव । महादेवतैर्थिक शास्त्रकार । जैसे, कपिल, कणाद आदिकृती कुशल । निपुण । दक्षशिलंब जुलाहा । तंतुवायसुधित सुव्यवस्थित । सुरक्षितखुब अच्छा । भला । उमदा । उत्तम । यौ॰—खुबसुरतभगत सेवक । उपासकअबधू पु वि॰ अज्ञानी । अबोध । मूर्खफकीर भीख माँगनेवाला । भिखमंगा । भिक्षुकसीतल ‡ वि॰ दे॰ 'शीतल'मसकीन पु † वि॰चिताना सचेत करना । सावधान करना । होशीयार करना । खबरदार करना । किसी आव- श्यक व…जटाधारी जो जटा रखे हो । जिसके जट हो । जटावालाधमारिया उछलकूद करनेवाला नट । कलाबाज
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें