🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सज्जन
sajjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(पड़ाव का) पहरा (2.8.33) उपरक्षण · हाथी · घोड़े · रथ · पैदल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सज्जन संज्ञा पुं॰ [सं॰ सत् + जन]
१. भला आदमी । सत्पुरुष । शरीफ ।
२. अच्छे कुल का मनुष्य ।
३. प्रिय मनुष्य । प्रियतम ।
४. चौकीदार । संतरी ।
५. घाट ।
६. बाँधना या लटकाना । (को॰) ।
७. तैयारी करना (को॰) ।
८. शस्त्रादि से सज्जित होना (को॰) ।
९. सजाने की क्रिया या भाव । सज्जा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सज्जन mfn. (for सज्-जन See p. 1135, col. 1) hanging round (e.g. कण्ठ-स्˚, ‘h˚ r˚ the neck’), Mn. ii, 63
सज्जन n. a flight of steps or Ghāt leading down to the water, ferry, L.
equipment, preparation &c., L.
सज्जन n. caparisoning an elephant (also f(आ). )
सज्जन n. a guard, sentry, L.
सज्-जन See under सत्, p. 1135, col. 1.
सज्—जन mfn. (for सज्जन See p. 1131, col. 2) well-born, respectable, virtuous, Hariv.
सज्—जन m. a good or virtuous or wise man, Mn. &c. &c.
N. of various men, Rājat.; Buddh.; Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सज्जनं 1 Fastening, tying on. --2 Dressing. --3 Preparing, arming, equipping. --4 A guard, sentry. --5 A ferry, ghāt. --नः A good man; see under सत्. --ना 1 Decoration, accoutrement, equipment. --2 Dressing ornamenting.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सज्जन न० सस्ज--णिच्--ल्युट् । १ रणार्थं सैन्यस्थापने अमरः २ घट्टे (घाटी) मेदि० । ३ आयोजने । सन् जनः । ४ सौ- जन्यवति जने पु० “निजाचारग्राहिणो ये कुर्वन्ति वेदस- म्मतम् । पापाभिलाषरहिताः सज्जनास्ते प्रकीर्त्तिताः” पद्मपु० “कुरु सज्जनरञ्जनमिति” उद्भटः । ५ सत्कुलोद्भवे च पु० । सस्ज--णिच्--युच् । ६ नृपादीनामारोहणार्थं गजभूषाकरणादौ स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5204,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सज्जनं, क्ली, (सज्ज + णिच् + ल्युट् ।) रक्षणार्थं सैन्यस्थानम् । चौकीति ख्यातम् । तत्पर्य्यायः । उपरक्षणम् २ । इत्यमरः ॥ घट्टः । इति मेदिनी ॥ सज्जा च ॥
सज्जनः, पुं, (सन् चासौ जनश्चेति ।) सत्कुलो- द्भवः । तत्पर्य्यायः । महाकुलः २ कुलीनः ३ आर्य्यः ४ सभ्यः ५ साधुः ६ । इत्यमरः ॥ कुलजः ७ सम्बः ८ साधुजः ९ । इति शब्द- रत्नावली ॥ मेदिनीकारभते वाच्यलिङ्गोऽयम् । तल्लक्षणं यथा, -- दान्त उवाच । “निजाचारग्राहिणो ये कुर्व्वन्तो वेदसम्मतम् । पापाभिलाषरहिताः सज्जनास्ते प्रकीर्त्तिताः ॥” इति पाद्मे क्रियायोगसारे १६ अध्यायः ॥ तत्सङ्गप्रशंसा यथा, -- “नलिनीदलगतजलवत्तरलं तद्वज्जीवनमतिशयचपलम् । क्षणमिह सज्जनसङ्गतिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका ॥” इति श्रीशङ्कराचार्य्यकृतमोहमुद्गरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-220-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सज्जन" आता है (22)
महाशय उच्च आशयवाला व्यक्ति । महानुभाव । महात्मा । सज्जनपुण्यजन धर्मात्मा । सज्जनसजन भला आदमी । सज्जन । शरीफसुजन सज्जन । सत्पुरुष । भलामानस । भला आदमी । शरीफसदाशय जिसका भाव उदार और श्रेष्ठ हो । उच्च विचार का । अच्छी नीयत का । सज्जन ।…साहु सज्जन । भला मानस । उ ।— ताहि न खोजहु साहु के पूता । का पाहन पूजहु अजगू…सर्वसख सज्जन । सबका मित्र । साधु पुरुषहकआगाह सत्यनिष्ठ । सज्जन । साधु । महात्मासाहबदिल सहृदय । साधु । सज्जन । मनस्वीसाधु वह जिसका जन्म उत्तम कुल में हुआ हो । कुलीन । आर्यभावुक मंगल । आनंदशिष्ट जो अच्छी तरह धर्म का आचरण करता हो । घर्मशीलसहृदय जो दूसरे के दु:ख सुख आदि समझने की योग्यता रखता हो । समवेदनायुक्त पुरुषसाध साधु । महात्मामहंत साधुमंडली या मठ का अधिष्ठाता । साधुओं का मुखियाअदुष्ट दूषशरहित । निर्देष । शुद्ध । ठीक । यथार्थ । वास्तविकसुरजन देवताओं का वर्ग । देवसमूहसुपुरुष सुंदर पुरुषअखोर पु वि॰माशा आठ रत्ती का एक प्रकार का बाट या मान । विशेष—इसका व्यवहार सोने, चाँदी, …साजन पति । भर्ता । स्वामीइनसान मनुष्य । आदमी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें