🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:21:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिष्ट
śiṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिष्ट १ वि॰ पुं॰ [सं॰]
१. जो अच्छी तरह धर्म का आचरण करता हो । घर्मशील ।
२. शांत । धीर ।
३. अच्छे स्वभाव और आचरणवाला । सुशील ।
४. बुद्धिमान् । शिक्षित ।
५. सभ्य । सज्जन । भला आदमी ।
६. भला । उत्तम । श्रेष्ठ ।
७. आचार व्वयहार में निपृण । शालीन ।
८. आज्ञाकारी । विनीत । विनम्र ।
९. प्रसिद्ध । मशहूर ।
१०. छोड़ा हुआ । बचा हुआ । बाकी (को॰) ।
११. आदिष्ट । आज्ञप्त । समादिष्ट (को॰) ।
१२. सधाया हुआ । पालतू । वश्य (को॰) ।
शिष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. मंत्री । वजोर ।
२. सभ्य । सभासद ।
३. श्रेष्ठ व्यक्ति । चतुर मनुष्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिष्ट &c. See 1. शिष्ट p. 1076, col. 3, and p. 1077, col. 1.
1. शिष्ट mfn. left, remaining, escaped, residual (often ifc., e.g. नल-श्˚, ‘having only the stem left’; हत-श्˚, ‘escaped from slaughter or destruction’), AV. &c. &c.
शिष्ट n. anything that remains or is left, remains, remnant, ŚBr.; &c.
2. शिष्ट mfn. taught, directed, ordered, commanded (applied to persons and things), AV. &c. &c.
disciplined, cultured, educated, learned, wise (m. a learned or well-educated or wise man), ŚBr.
eminent, superior, Mālav. i, 15 (v.l. for श्लिष्ट)
शिष्ट m. (cf. above) a chief, W.
a courtier, counsellor, ib.
शिष्ट n. precept, rule, RPrāt.
instruction (see शिष्टार्थम्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1069,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिष्ट p. p. [शास् क्त शिष-क्त वा] 1 Left, remaining1, residual, rest. --2 Ordered, commanded. --3 Trained, educated, disciplined. --4 Tamed, docile, tractable. --5 Wise, learned; Śi. 2. 10; Pt. 1. 234. --6 Virtuous, respectable. --7 Civil, polite. --8 Chief, principal, superior, excellent, distinguished, eminent; R. 1. 28. --ष्ट्रः 1 An eminent or distinguished person. --2 A wise man. --3 A counsellor. --Comp. --आचारः {1} the practice of wise men. {2} good manners, good breeding. --सभा an assembly of chief or learned men, a council of state. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिष्ट त्रि० शास--क्त शिष--क्त वा । १ शान्ते २ वेदबाक्ये विश्वा- सयुते ३ सुबोधे ४ धीरे च “न पाणिपादचपलो न नेत्रच- पलो मुनिः । न च वागङ्गचपल इति शिष्टलस्य क्षणम्” [] भा०आश्व० “धर्मो नातिगतोयैस्तु वेदः स परिवृंहितः । ते शिष्टा ब्रह्मणा प्रोक्ता नित्यमात्मगुणान्विताः” कूर्म० उप० २४ अ० । “विशेषशब्दनिष्ठस्तु शेषः शिष्टः प्रकी- र्त्त्यते । मन्वन्तरेषु ये शिष्टाः इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः । मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसन्तानकारणात् । तिष्ठन्तीह च धर्मार्थं तान् शिष्टान् परिचक्षते । तैः शिष्टैः स्थापितो धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे” मत्स्यपु० १२० अ० । ५ कृत- शासने ६ अवशिष्टे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5121-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिष्टः, त्रि, (शास + क्तः । “शास इदङ्हलोः ।” ६ । ४ । ३४ । इति उपधाया इकारः । “शासिवसिघसीनाञ्च ।” ८ । ३ । ६० इति सस्य षः ।) शान्तः । सुबुद्धिः । धीरः । तस्य लक्षणं यथा, -- “न पानिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः । न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य लक्षणम् ॥” इति महाभारते अश्वमेधपर्व्व ॥ अपिच । “धर्म्मो नाभिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः । ते शिष्ठा ब्राह्मणाः प्रोक्ता नित्यमात्मगुणा- न्विताः ॥” इति कौर्म उपविभागे २४ अध्यायः ॥ * ॥ अन्यच्च । “विशेषशब्दनिष्ठस्तु शेषः शिष्टः प्रचक्षते । मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इहतिष्ठन्ति धार्म्मिकाः ॥ मनुः सप्तर्षयश्चव लोकसन्तानकारणात् । तिष्ठन्तीह च धर्माथं तान् शिष्टान् परिचक्षते । तैः शिष्टैः पालितधर्म्मः स्थाप्यते वै युगे युगे ॥” इति मात्स्ये १२० अध्यायः ॥ (अवशिष्टः । यथा, गीतायाम् । ४ । ३० । “यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्मसनातनम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-108-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिष्ट" आता है (24)
ऋष्व विशाल । उच्च । शिष्टसुसंस्कृत उत्तम संस्कारवाला । सभ्य । शिष्टसानुनय विनयशील । शिष्टअनुनयमान विनयशील । शिष्ट । संराधन करने वाला । (को॰)संस्तुतक भद्र । शिष्ट । सभ्यसंप्रश्रित शिष्ट । नम्र । विनयीबावजा सभ्य । शिष्टबातमीज शिष्ट । सभ्यमुअद्दव शिष्ट । अदबवाला । सभ्यमुहज्जव संस्कृत । शिष्ट । नागरिक । शिक्षितविनयशील विनययुक्त । नम्र । सुशील । शिष्टशाइस्ता शिष्ट । सभ्य । तहजीबवालासदवृत्त सदाचारी । शिष्टप्रश्रयो शिष्ट । सुजन । भलामानुसविनयवान् जिसमें नम्रता हा । शिष्टनागर नगर संबंधीविनत नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआअभिविनीत सुशिक्षितसुनीत बुद्धिमत्ता । समझदारीसीधा जो बिना कुछ इधर उधर मुड़े लगातार किसी ओर चला गया होसमर्यद निकट । पास । करीबमुकत्ता काट छाँटकर दुरुस्त किया हुआ । ठीक तरह से बनाया हुआ । जैसे, मुकत्ता दाढ…सफेदपोश साफ कपड़े पहननेवालासलीकामंद जिसे सलीका हो । शऊरदार । तमीजदार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें