🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:29:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नागर
nāgara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोंठ के और नाम (2.9.39) विश्व · विश्वभेषज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नागर १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ नागरी]
१. नगर संबंधी ।
२. नगर में रहनेवाला या बोला जानेवाला ।
३. नगर में उत्पन्न या घोषित (को॰) ।
४. नगर में बोली जानेवाली या बोला जानेवाला (को॰) ।
५. सभ्य । शिष्ट । नम्र (को॰) ।
६. चतुर । सयाना (को॰) ।
७. दुष्ट । धूर्त । बुरा । जिसमें नगर संबंधी । दोष हों (को॰) ।
८. नामहीन (को॰) ।
नागर २ संज्ञा पुं॰
१. नगर में रहनेवाला मनुष्य ।
२. चतुर आदमी । सभ्य, शिष्ट और निपुण व्यक्ति ।
३. देवर ।
४. सोंठ ।
५. नागरमोथा । नारंगी ।
७. गुजरात में रहनेवाले ब्राह्मणों की एक जाति ।
८. व्याख्याता (को॰) ।
९. क्लांति । श्रम । कठिनाई (को॰) ।
१०. मोक्ष की इच्छा (को॰) ।
११. एक रतिबंध (को॰) ।
१२. नागरी लिपि अथा अक्षर (को॰) ।
१३. राजकुमार जो युद्धरत हो (को॰) ।
१४. किसी नक्षत्र का दूसरे नक्षत्र से विरोध (ज्योतिष) (को॰) ।
१५. ज्ञान या जानकारी का अस्वीकार (को॰) ।
१६. वास्तुकला की तीन पद्धतियों में से एक जो चतुरस्र या चतुष्कोण होती है (को॰) ।
नागर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नाग(=साँप)] दीवार का टेढा़पन जो जमीन की तंगी के कारण होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नागर mf(ई)n. (fr. नगर) town-born, t˚-bred, relating or belonging to a t˚ or city, t˚-like, civic, MBh.; Kāv. &c.
spoken in a t˚ (said of a partic. Apabhraṃśa dialect; cf. उप-न्˚), Sāh.
polite, civil, Śak. v, 1/2 (v.l. for ˚रिक)
clever, dexterous, cunning, Dhūrtan.
bad, vile, L.
nameless, L.
नागर m. a citizen, MBh. &c.
(= पौर) a prince engaged in war under partic. circumstances (opp. to यायिन् &c. and also applied to planets opposed to each other), Var.
a husband's brother, L.
a lecturer, L.
an orange, L. (cf. नाग-रङ्ग)
toil, fatigue, L.
desire of final beatitude, L.
denial of knowledge, L.
नागर n. dry ginger, Suśr.
the root of Cyperus Pertenuis, L.
a partic. written character, Hcat.
a kind of coitus, L.
N. of sev. places, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (533,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नागर a. (री f.) [नगरे भवः अण्] 1 Town-born, town-bred. --2 Relating to a town, civic. --3 Spoken in a town. --4 Polite, civil. --5 Clever, sharp. --6 Bad, vile, one who has contracted the vices of a town. --7 Nameless. --रः 1 A citizen (पौर); Me. 25, Śānti. 4. 19. --2 A husband's brother. --3 A lecturer. --4 An orange. --5 Fatigue; hardship, toil. --6 Desire of final beatitude. --7 A term applied to a prince engaged in war under certain circumstances and also to a planet when in opposition to other planets (in [] astrol.). --8 Denial of knowledge. --रं 1 Dry ginger. --2 A kind of coitus. --री 1 The character in which Sanskrit is generally written; cf. देवनागरी. --2 A clever, intriguing or shrewd woman; हंताभीरीः स्मरतु स कथं संवृतो नागरीभिः Ud. D. 16. --3 The plant स्नुही. --Comp. --आह्वं dry ginger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0613-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नागर त्रि० नमरे भवः अण् । १ विदग्धे २ नगरोद्भवे च मेदि० स्त्रियां ङीप् । अगं राति रा--क न अगः नश- ब्देन(सह सुपा)पा० स० । ३ देवरे पु० त्रिका० । ५ नागरङ्गे (नारेङ्गानेवु) जम्बीरभेदे पु० शब्दरत्ना० । ६ शुण्ठ्यां न० अमरः । ८ मुस्ताभेदे (नागरमुथा) न० ९ रतिवन्धभेदे विश्वः । १० देशभेदे तद्देशीये ब्राह्मणभेदे नागराब्रा- ह्मणाः सि० कौ० नागरखण्डशब्दे दृश्यम् तद्देशे प्रथम प्रचलिते १२ अक्षरभेदे न० “वयस्था नागरासङ्गादङ्गानां हन्ति वेदनाम्” वैद्यकम् नगराय हितम् अण् । १३ नगर हिते च “धनुर्वेदस्य सूत्रं वै यन्त्रसूत्रञ्च नागरम्” भा० स० ५ अ० “यन्त्राण्याग्नेयौषधबलेन सीसकांस्यदृषद्गोल- प्रक्षेपकाणि लोहमयानि भाषायां नालशब्दाभिधेयानि तेषां सूत्रं सूचकं शास्त्रं नागरं नगरहितम्” नीलक० “यः पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागरीणाम्” मेघ० १४ पौराख्ये ग्रहयुद्धभेदे ग्रहयुद्धशब्दे २१३७ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4013,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नागरं, क्ली, (नगरे भवम् । नगर + अण् ।) शुण्ठी । इत्यमरः । २ । ९ । ३८ ॥ (अस्य गुणा यथा, -- “नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत् । रुच्यं लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित् ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥ [] यथा च गारुडे । १८६ अध्याये । “मुण्डीतकवचायुक्तं मरीचं नागरं तथा । चर्व्वित्वा च इमं सद्यो जिह्वया ज्वलनं लिहेत् ॥”) मुस्ता । इति मेदिनी । रे, १७२ ॥ रतबन्धः । इति विश्वः ॥ (क्वचित् पुं ।) नागरदेशीयाक्षरञ्च ॥
नागरः, पुं, (नागरो विदग्धस्तद्बद्भावोऽस्त्यस्येति । अच् ।) देवरः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नाग- रङ्गः । इति शब्दरत्नावली ॥ त्रि, (नगरे भवः । “तत्र भवः ।” ४ । ३ । ५३ । इत्यण् ।) विदग्धः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३२३ । “नागर गीतिरिवासौ ग्रामस्थित्यापि भूषिता सुतनुः । कस्तूरी न मृगोदरवासवशाद्बिस्रतामेति ॥”) नगरोद्भवः । इति मेदिनी । रे, १७२ ॥ (यथा, देवीभागवते । २ । ६ । ६६ । “नागरा धृतराष्ट्रस्य सर्व्वे तत्र समाययुः ॥” नगरहितश्च । यथा, महाभारते । २ । ५ । १२२ । “धनुर्व्वेदस्य सूत्रं वै यन्त्रसूत्रञ्च नागरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-850-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नागर" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें