🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:33:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नागरक
nāgaraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नागरक १ संज्ञा [सं॰]
१. शिल्पी । कारीगर ।
२. चोर ।
३. नगर का शासनकर्ता । नागरिक प्रणिधि (को॰) ।
४. नागरिक । नगरवासी (को॰) ।
५. नम्र या अनुकूल नायक (को॰) ।
६. नगर के दोषों से युक्त व्यक्ति (को॰) ।
७. नगरव्यवस्था करनेवाले राजपुरुषों या पुलिस का प्रधान (को॰) ।
८. एक रतिबंध (को॰) ।
९. एक दूसरे के विरोधी नक्षत्र (को॰) ।
नागरक २ वि॰
१. नगर में उत्पन्न या घोषित ।
२. नम्र । अनुकूल ।
३. विदग्ध । चतुर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नागरक mf(इका)n. living in a town (opp. to आरण्यक), L.
clever, cunning, L.
नागरक m. a citizen, L.
chief of a town, police officer, Śak. (v.l. for ˚रिक) applied to planets opposed to each other, Var. (cf. नागर-नृपति and -यायि-ग्रह)
an artist, W.
a thief, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नागरक, नागरिक a. [नगरे भवः वुञ्] 1 Town-bred, town-born. --2 Polite, courteous, courtly; नागरिकवृत्त्या संज्ञापयैनां Ś. 5; साधु आर्य नागरिकोसि V. 2. --3 Clever, shrewd, cunning (विदग्ध). --कः 1 A citizen. --2 A polite or courteous man, a gallant; one who shows exaggerated attention to his first mistress while he is courting some one else. --3 One who has contracted the vices of a town. --4 A thief. --5 An artist. --6 The chief of the police; V. 5; Ś. 6. --कं Dry ginger. --(रिकं) The toll levied from a town.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0613-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नागरक त्रि० नगरे भवः कुत्सितः प्रविणो वा “नगरात् कुत्सनप्रावीण्ययोः” पा० वुञ् । कुत्सने १ चौरे प्रवीणे २ शिल्पिनि च “अकुत्सनादौ तु अणेव नागरा व्राह्मणाः” सि० कौ० ३ रतिबन्धभेदे “ऊरुमूलोपरि स्थित्वा योषिदूरुद्वयं रमेत् । ग्रीवां धृत्वा कराभ्याञ्च बन्धो नाग- रकोमतः” तल्लक्षणम् नागर + स्वार्थे क । ४ नागरशब्दार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4013,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नागरकः, पुं, (नागर एव । स्वार्थे कन् । यद्वा, नागरेण कायतीति । कै + कः ।) रतिबन्ध- विशेषः । यथा, -- “ऊरुमूंलोपरि स्थित्वा योषिदूरुद्बयं यदि । ग्रीवां धृत्वा कराभ्याञ्च बन्धो नागरको मतः ॥” इति रतिमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-850-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें