🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:56:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छेक
cheka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घर से हिले-मिले (पालतू) पक्षी और पशु — 'छेक' और 'गृह्यक' कहलाते हैं (2.5.46) गृह्यक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छेक १ वि॰ [सं॰]
१. पालतू । घरेलू ।
२. नागर । बिदग्ध ।
३. शहरी । नागरिक [को॰] ।
छेक २ संज्ञा पुं॰
१. घर के पालतू पशु पक्षी ।
२. नागर व्यक्ति ।
३. छेकानुप्रास ।
छेक ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ छेद]
१. छेद । सूराख । उ॰—सत गुरु साँचा सूरमा शब्द जो मारा एक । लागत ही भय मिट गया परा कलेजे छेक ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. कटाव । विभाग । उ॰—कबिरा सपने रैन में परा जीव में छेक । जैसे हुत्ती दुइ जना जो जागुँ तो एक ।—कबीर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेक mf(आ)n. clever, shrewd, Jain. (HPariś. ii, 447)
domesticated, L.
छेक m. a bee, L.
= ˚कानुप्रास, Kpr. ix, 2; Sāh. x, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेक a. [छो-बा˚ डेकन् Tv.] 1 Tame, domesticated (as a beast). --2 Citizen, town-bred. --3 Shrewd, trained in the acuteness and vice of towns. --कः 1 A bee. --2 A kind of अनुप्रास see below. --Comp. --अनुप्रासः one of the five kinds of अनुप्रास, ‘the single alliteration’, which is a similarity occurring once (or singly) and in more than one way among a collection of consonants; e. g. आदाय बकुलगंधानंधीकुर्वन्पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मंदमंदं कावेरीवारिपावनः पवनः ॥ S. D. 634. --अपह्नुतिः f. a figure of speech; one of the varieties of अपह्नुति. The Candrāloka thus defines and illustrates it: --छेकांपह्नुतिरन्यस्य शंकातस्तस्य निह्नवे । प्रजल्पन्मत्पदे लग्नः कांतः किं न हि नूपुरः 5. 27. --उक्तिः f. insinuation, double entendre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेक पु० छो--वा० डेकन । १ गृहासक्ते मृगपक्ष्यादौ २ नागरे विदग्धे त्रि० मेदि० । विदग्धप्रिये शब्दालङ्काररूपे ३ अनुप्रासभेदे अनुप्रासशब्दे १७८ पृ० दृश्यम् । ४ मत्तायां स्त्रियां स्त्री शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3001,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेकः, त्रि, (छ्यति वनवासादिसुखं छिनत्ति नाश- यतीति । छो य लूनौ + बाहुलकात् डेकन् ।) गृहासक्तपक्षिमृगौ । तत्पर्य्यायः । गृह्यकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ४३ ॥ नागरः । इति मेदिनी । के, २४ ॥ (शब्दालङ्कारविशेषे, पुं । स तु अनु- प्रासभेदः । तल्लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ४ । “छेको व्यञ्जनसङ्घस्य सकृत्साम्यमनेकधा ॥” तदुदाहरणं यथा, तत्रैव, -- “आदाय वकुलगन्धानन्धीकुर्व्वन् पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः ॥” अत्र गन्धानन्धीति संयुक्तयोः कावेरीवारीत्य- संयुक्तयोः पावनः पवन इति बहूनां व्यञ्जनानां सकृदावृत्तिः । छेको विदग्धस्तत्प्रयोज्यत्वादेष छेकानुप्रासः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-496-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छेक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें