🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:33:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छेक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छेक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छेक

अर्थ: पालतू,घरेलू

संस्कृत: गृहासक्तपक्षिमृगाः · पर्याय: गृह्यक

व्युत्पत्ति: छो+डेकन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छेक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. छेक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — छेक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछेकःछेकौछेकाः
द्वितीयाछेकम्छेकौछेकान्
तृतीयाछेकेनछेकाभ्याम्छेकैः
चतुर्थीछेकायछेकाभ्याम्छेकेभ्यः
पञ्चमीछेकात् / छेकाद्छेकाभ्याम्छेकेभ्यः
षष्ठीछेकस्यछेकयोःछेकानाम्
सप्तमीछेकेछेकयोःछेकेषु
सम्बोधनहे छेकहे छेकौहे छेकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छेक
छेक
cheka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घर से हिले-मिले (पालतू) पक्षी और पशु — 'छेक' और 'गृह्यक' कहलाते हैं (2.5.46) गृह्यक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छेक १ वि॰ [सं॰]
१. पालतू । घरेलू ।
२. नागर । बिदग्ध ।
३. शहरी । नागरिक [को॰] ।
छेक २ संज्ञा पुं॰
१. घर के पालतू पशु पक्षी ।
२. नागर व्यक्ति ।
३. छेकानुप्रास ।
छेक ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ छेद]
१. छेद । सूराख । उ॰—सत गुरु साँचा सूरमा शब्द जो मारा एक । लागत ही भय मिट गया परा कलेजे छेक ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. कटाव । विभाग । उ॰—कबिरा सपने रैन में परा जीव में छेक । जैसे हुत्ती दुइ जना जो जागुँ तो एक ।—कबीर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेक mf(आ)n. clever, shrewd, Jain. (HPariś. ii, 447)
domesticated, L.
छेक m. a bee, L.
= ˚कानुप्रास, Kpr. ix, 2; Sāh. x, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेक a. [छो-बा˚ डेकन् Tv.] 1 Tame, domesticated (as a beast). --2 Citizen, town-bred. --3 Shrewd, trained in the acuteness and vice of towns. --कः 1 A bee. --2 A kind of अनुप्रास see below. --Comp. --अनुप्रासः one of the five kinds of अनुप्रास, ‘the single alliteration’, which is a similarity occurring once (or singly) and in more than one way among a collection of consonants; e. g. आदाय बकुलगंधानंधीकुर्वन्पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मंदमंदं कावेरीवारिपावनः पवनः ॥ S. D. 634. --अपह्नुतिः f. a figure of speech; one of the varieties of अपह्नुति. The Candrāloka thus defines and illustrates it: --छेकांपह्नुतिरन्यस्य शंकातस्तस्य निह्नवे । प्रजल्पन्मत्पदे लग्नः कांतः किं न हि नूपुरः 5. 27. --उक्तिः f. insinuation, double entendre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेक पु० छो--वा० डेकन । १ गृहासक्ते मृगपक्ष्यादौ २ नागरे विदग्धे त्रि० मेदि० । विदग्धप्रिये शब्दालङ्काररूपे ३ अनुप्रासभेदे अनुप्रासशब्दे १७८ पृ० दृश्यम् । ४ मत्तायां स्त्रियां स्त्री शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3001,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेकः, त्रि, (छ्यति वनवासादिसुखं छिनत्ति नाश- यतीति । छो य लूनौ + बाहुलकात् डेकन् ।) गृहासक्तपक्षिमृगौ । तत्पर्य्यायः । गृह्यकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ४३ ॥ नागरः । इति मेदिनी । के, २४ ॥ (शब्दालङ्कारविशेषे, पुं । स तु अनु- प्रासभेदः । तल्लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ४ । “छेको व्यञ्जनसङ्घस्य सकृत्साम्यमनेकधा ॥” तदुदाहरणं यथा, तत्रैव, -- “आदाय वकुलगन्धानन्धीकुर्व्वन् पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः ॥” अत्र गन्धानन्धीति संयुक्तयोः कावेरीवारीत्य- संयुक्तयोः पावनः पवन इति बहूनां व्यञ्जनानां सकृदावृत्तिः । छेको विदग्धस्तत्प्रयोज्यत्वादेष छेकानुप्रासः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-496-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छेक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छेकछेक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: छेक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छेक 📚 ➤ पालतू,घरेलू
संस्कृत: गृहासक्तपक्षिमृगाः · पर्याय: गृह्यक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छेक 📚पालतू । घरेलू🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
छेक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें