🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:25:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भावुक
bhāvuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भावुक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मंगल । आनंद ।
२. बहनोई । (नाटयोक्ति में) ।
३. सज्जन । भला आदमी ।
४. भावना- प्रधान भाषा । अनुराग या रसयुक्त भाषा (को॰) ।
भावुक २ वि॰
१. भावना करनेवाला । सोचनेवाला ।
२. जिसके मन में भावों का विशेषतः कोमल भावों का संचार होता हो । जिसपर कोमल भावों का जल्दी प्रभाव पड़ता हो ।
३. रसज्ञ । सहृदय (को॰) ।
४. भावी । होनेवाला (को॰) ।
५. उत्तम भावना करनेवाला । अच्छी वातें सोचनेवाला । उ॰— भावुक जन से ही महत्कार्य होते हैं, ज्ञानी संसार असार मान रोते हैं ।—साकेत, पृ॰ २४१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावुक mfn. being, becoming, disposed or about to be (often ifc. after an adv. in अम्; cf. अन्धम्भ्˚, आढ्यम्-भ्˚ &c., and Pāṇ. iii, 2, 57), TS. &c. &c.
having a taste for the beautiful or poetical, BhP.
producing, productive, L.
happy, well, auspicious, prosperous, W.
भावुक m. a sister's husband, HPariś.
भावुक n. happiness, welfare, L.
language full of feeling or passion, Pratāp. (cf. भाविक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (755,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावुक a. [भू-उकञ्] 1 About to be or happen. --2 Becoming. --3 Prosperous, happy. --4 Auspicious, blessed. --5 Having a poetic taste, appreciative. --कः A sister's husband (used chiefly in dramas). --कं 1 Happiness, welfare, prosperity; स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परंपरां K. P. 7 (given as an instance of the fault of composition called अप्रयुक्तत्व). --2 Language full of love and passion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0815-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भावुक न० भू--उकञ् । १ मङ्गले २ तद्वति त्रि० अमरः । ३ भावनायुते त्रि० हेमच० । “मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः” इति भाग० १ । १ । ३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4668,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भावुकं, क्ली, (भवतीति । भू + “लषपतपदस्थाभू- वृषेति ।” ३ । २ । १५४ । इति उकञ् ।) मङ्गलम् । (यथा, प्रद्युम्नविजये १ अङ्के । “शक्र ! सर्व्वत्र कुशलमस्माकम् । अपि भावुकं वः सुराणाम् ॥”) तद्बति, त्रि । इत्यमरः । १ । ४ । २६ ॥
भावुकः, पुं, (भू + उकञ् ।) नाट्योक्तौ भगिनी- पतिः । इति हेमचन्द्रः ॥
भावुकः, त्रि, भवनाश्रयः । भवति यः । इति कर्त्तरि भूधातोर्ञुकप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ रसविशेष- भावनाचतुरः । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, -- “निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं सुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥” इति श्रीभागवते । १ । १ । ३ ॥ लग्नपलितप्रियान्धस्थूलसुभगाढ्यशब्दोपपदभू- धातोरभूततद्भावार्थे कर्त्तरि वाच्ये खुकञ्- प्रत्ययेन लग्नम्भावुक इत्यादयश्च निष्पन्नाः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-508-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भावुक" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें