🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रसिक
rasika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रसिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ रसिका; हि,॰ स्त्री॰ रसिकिनी]
१. वह जो रस या स्वाद लेता हो । रस लेनेवाला ।
२. वह जिसे रस संबंधी बातों मं विशेष आनंद आता हो । काव्यमर्मज्ञ । सह्नदय ।
३. क्रिड़ा आदि का प्रेमी । आनंदी । रसिया । उ॰— सूरदास प्रभु रसिक सिरोमनि तुमरी लीला को कहै गाइ— सूर॰, १० । २२९८ ।
४. वह जो किसी विषय का अच्छा ज्ञाता हो । मर्मज्ञ ।
५. प्रेमी । भक्त । भावुक । सह्नदय ।
३. सारस पक्षी ।
७. घोडा़ ।
८. हाथी ।
९. एक प्रकार का छंद
रसिक २ वि॰
१. रस लेनेवाला । सह्वदय ।
२. आनंदी ।
३. प्रेमी ।
४. मर्मज्ञ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसिक mf(आ)n. tasteful, elegant, Bhartṛ.
having a discriminating taste, aesthetic, Kāv.; Kathās.
having a taste for or a sense of, fond of, devoted to, delighting in (loc. or comp.), ib.; Rājat.; Sāh.
sentimental, W.
fanciful, MW.
lustful, ib.
रसिक m. a man full of taste or feeling (cf. अ-र्˚)
a libertine, W.
Ardea Sibirica, L.
a horse, L.
an elephant, L.
unboiled juice of sugarcane, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसिक a. [रसोऽस्त्यस्य ठन्] 1 Savoury, sapid, tasteful. --2 Graceful, elegant, beautiful. --3 Impassioned. --4 Apprehending flavour or excellence, possessed of taste, appreciative, discriminating; तद् वृत्तं प्रवदंति काव्यरसिकाः शार्दूलविक्रीडितं Śrut. 40. --5 Finding pleasure or taking delight in, delighting in, devoted to (usually in comp.); इयं मालती भगवता सदृशसंयोगरसिकेन वेधसा मन्मथेन मया च तुभ्यं दीयते Māl. 6; so कामरसिकः Bh. 3. 112; परोपकाररसिकस्य Mk. 6. 19. --6 Humourous, witty. --7 Fanciful. --8 Lustful. --कः 1 A man of taste or feeling, an appreciator of excellence or beauty; cf. अरसिक. --2 A libertine. --3 An elephant. --4 A horse. --5 The Sārasa bird. --का 1 The juice of sugarcane, molasses. --2 The tongue. --3 A woman's girdle; see रसाला also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसिक पुंस्त्री० रसं वेत्ति अनुभवति ठन् । १ सारसपक्षिणि राजनि० २ अश्वे ३ गजे सारस्वतः । स्त्रियां जातित्वा ङीष् । ४ रसज्ञे त्रि० । रसोऽस्त्यस्य ठन् । ५ रसवति च त्रि मेदि० । ६ रसालायाम् ७ इक्षुरसे च स्त्री मेदि० ८ काञ्च्य ९ रसनायां स्त्री विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4798,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसिकः, पुं, (रसोऽस्त्यस्यात्रेति वा । रस् + ठन् ।) सारसपक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥ तुरङ्गः । हस्ती । इति सारस्वतः ॥ सरसे, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । १ । १ । ३ । “पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-108-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रसिक" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें