🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रसिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रसिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रसिक

अर्थ: मसालेदार, मज़ेदार, स्वादिष्ट

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रसिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रसिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रसिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारसिकःरसिकौरसिकाः
द्वितीयारसिकम्रसिकौरसिकान्
तृतीयारसिकेनरसिकाभ्याम्रसिकैः
चतुर्थीरसिकायरसिकाभ्याम्रसिकेभ्यः
पञ्चमीरसिकात् / रसिकाद्रसिकाभ्याम्रसिकेभ्यः
षष्ठीरसिकस्यरसिकयोःरसिकानाम्
सप्तमीरसिकेरसिकयोःरसिकेषु
सम्बोधनहे रसिकहे रसिकौहे रसिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रसिक
रसिक
rasika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रसिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ रसिका; हि,॰ स्त्री॰ रसिकिनी]
१. वह जो रस या स्वाद लेता हो । रस लेनेवाला ।
२. वह जिसे रस संबंधी बातों मं विशेष आनंद आता हो । काव्यमर्मज्ञ । सह्नदय ।
३. क्रिड़ा आदि का प्रेमी । आनंदी । रसिया । उ॰— सूरदास प्रभु रसिक सिरोमनि तुमरी लीला को कहै गाइ— सूर॰, १० । २२९८ ।
४. वह जो किसी विषय का अच्छा ज्ञाता हो । मर्मज्ञ ।
५. प्रेमी । भक्त । भावुक । सह्नदय ।
३. सारस पक्षी ।
७. घोडा़ ।
८. हाथी ।
९. एक प्रकार का छंद
रसिक २ वि॰
१. रस लेनेवाला । सह्वदय ।
२. आनंदी ।
३. प्रेमी ।
४. मर्मज्ञ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसिक mf(आ)n. tasteful, elegant, Bhartṛ.
having a discriminating taste, aesthetic, Kāv.; Kathās.
having a taste for or a sense of, fond of, devoted to, delighting in (loc. or comp.), ib.; Rājat.; Sāh.
sentimental, W.
fanciful, MW.
lustful, ib.
रसिक m. a man full of taste or feeling (cf. अ-र्˚)
a libertine, W.
Ardea Sibirica, L.
a horse, L.
an elephant, L.
unboiled juice of sugarcane, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसिक a. [रसोऽस्त्यस्य ठन्] 1 Savoury, sapid, tasteful. --2 Graceful, elegant, beautiful. --3 Impassioned. --4 Apprehending flavour or excellence, possessed of taste, appreciative, discriminating; तद् वृत्तं प्रवदंति काव्यरसिकाः शार्दूलविक्रीडितं Śrut. 40. --5 Finding pleasure or taking delight in, delighting in, devoted to (usually in comp.); इयं मालती भगवता सदृशसंयोगरसिकेन वेधसा मन्मथेन मया च तुभ्यं दीयते Māl. 6; so कामरसिकः Bh. 3. 112; परोपकाररसिकस्य Mk. 6. 19. --6 Humourous, witty. --7 Fanciful. --8 Lustful. --कः 1 A man of taste or feeling, an appreciator of excellence or beauty; cf. अरसिक. --2 A libertine. --3 An elephant. --4 A horse. --5 The Sārasa bird. --का 1 The juice of sugarcane, molasses. --2 The tongue. --3 A woman's girdle; see रसाला also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसिक पुंस्त्री० रसं वेत्ति अनुभवति ठन् । १ सारसपक्षिणि राजनि० २ अश्वे ३ गजे सारस्वतः । स्त्रियां जातित्वा ङीष् । ४ रसज्ञे त्रि० । रसोऽस्त्यस्य ठन् । ५ रसवति च त्रि मेदि० । ६ रसालायाम् ७ इक्षुरसे च स्त्री मेदि० ८ काञ्च्य ९ रसनायां स्त्री विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4798,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसिकः, पुं, (रसोऽस्त्यस्यात्रेति वा । रस् + ठन् ।) सारसपक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥ तुरङ्गः । हस्ती । इति सारस्वतः ॥ सरसे, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । १ । १ । ३ । “पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-108-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रसिक" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रसिकरसिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रसिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रसिक 📚 ➤ मसालेदार, मज़ेदार, स्वादिष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रसिक 📚वह जो रस या स्वाद लेता हो । रस लेनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें