🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:13:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भव्य
bhavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भव्य १ वि॰ [सं॰]
१. जो देखने में भारी और सुंदर जान पड़े । शानदार ।
२. मंगलसूचक ।
३. सत्य । सच्चा ।
४. योग्य । लायक ।
५. भविष्य में होनेवाला ।
६. श्रेष्ठ । बड़ा ।
७. प्रसन्न ।
८. वर्तमान । विद्यमान (को॰) ।
भव्य २ संज्ञा पुं॰
१. भलता नामक वृक्ष ।
२. कमरख ।
३. नीम । ४ करेला ।
५. वह जिसे लिंगपद की प्राप्ति हो । भवसिद्धक । (जैन) ।
६. वह जो जन्म ग्रहण करता हो । शरीर धारण करनेवाला ।
७. नवें मन्वेतर के एक ऋषि का नाम ।
८. पुराणानुसार ध्रुव के एक पुत्र का नाम ।
९. मनु चाक्षुष् के अंतर्गत देवताओं के एक वर्ग का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भव्य mfn. being, existing, present, RV. &c. &c.
to be about to be or become, future (= भाविन्), MārkP.; Pañcar. (also for the future tense of √ भू, MBh. iv, 928 v.l. भाव्य)
likely to be, on the point of becoming (see धेनु- and धेनुम्भव्या)
what ought to be, suitable, fit, proper, right, good, excellent, Kāv.; Pur.; Kathās.
handsome, beautiful, pleasant, MBh.; Kāv. &c.
gracious, favourable (= प्रसन्न), R.
auspicious, fortunate, Ragh.; BhP.
righteous, pious, Vcar.
true, L.
भव्य m. Averrhoa Carambola, MBh. &c.
N. of a Ṛṣi in the 9th Manv-antara, VP.
of a son of Dhruva (the polar star), Hariv.
of a son of Priyavrata, Pur.
of a teacher, Buddh.
of a poet, Cat.
(pl.) a partic. class of gods under Manu Cākṣuṣa, Pur.
भव्य n. that which is or exists (= यद् भवति), RV. &c. &c.
being, existing, the being present, AV. &c. &c.
future time (see भवद्-भूत-भव्य)
fruit, result, reward, (esp.) good result, prosperity, Ragh.; Dhūrtan.
a bone, L.
the fruit of Averrhoa Carambola or of Dillenia Indica, L.
भव्य m. or n. one division of the poetical Rasas or sentiments, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (750,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भव्य a. [भू-कर्तरि नि˚यत्] 1 Existing, being, being present. --2 Future, about to be. --3 Likely to become. --4 Suitable, proper, fit, worthy; Ki. 11. 13. --5 Good, nice, excellent. --6 Auspicious, fortunate, happy; Ku. 1. 22; Ki. 3. 12; 10. 51. --7 Handsome, lovely, beautiful. --8 Calm, tranquil, placid. --9 True. --व्या N. of Pārvatī. --व्यं 1 Existence. --2 Future time. --3 Result, fruit. --4 Good result, prosperity; R. 17. 58. --5 A bone.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भव्य त्रि० भू--कर्त्तरि नि० यत् । १ भाविनि “अवश्यभव्ये- म्रनवग्रहाग्रहेति” नैषधम् । (चालता) २ फलभेदे राजनि० “भव्यं स्वादु कषायाम्लं हृद्यमास्यस्य शोधनम् । तदेव पक्वं दाषघ्नं गुरुग्राहि विषापहम्” राजव० । ३ अस्थ्निःमेदि० [] ४ शुभे ५ सत्ये ६ योग्ये च न० । ७ तद्वति त्रि० । ८ कर्मरङ्गे पु० ९ गजपिप्पल्यां १० अतस्यां च स्त्री मेदि० । ११ रसभेदे शब्दर०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4647-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भव्यं, क्ली, (भवतीति भूयते इति वा । भू + “भव्य गेयेति ।” ३ । ३ । ६८ । इति यत् । भव्यादयः शब्दाः कर्त्तरि वा निपात्यन्ते । इति काशिका ।) फलविशेषः । चाल्ता इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । भवम् २ भविष्यम् ३ भावनम् ४ वक्त्वशोधनम् ५ लोमफलम् ६ [] पिच्छिलबीजम् ७ । अस्य गुणाः । अम्लत्वम् । कटुत्वम् । उष्णत्वञ्च । बालस्य तस्य गुणः । वातकफापहत्वम् । पक्वस्य तस्य गुणः । मधु- राम्लत्वम् । रुचिकारित्वम् । श्रमशूलहरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “भव्यं स्वादु कषायाम्लं हृद्यमास्यविशोधनम् । तदेव पक्वं दोषघ्नं गुरु ग्राहि विषापहम् ॥” इति राजवल्लभः ॥ अस्थि । इति मेदिनी । ये, ४३ ॥
भव्यं, त्रि, (भवतीति । भू + कर्त्तरि निपातनात् वा यत् ।) शुभम् । (यथा, भागवते । ४ । १४ । ३० । “भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर ! चुक्रुधुः ॥”) सत्यम् । योग्यम् । भावि । इति मेदिनी शब्द- रत्नावली च ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ७९ । ७ । “भूतभव्यभवन्नाथाः शृणु चैतत् त्रयं द्बिज ! ॥” श्रेष्ठम् । यथा, भागवते । १ । १५ । १७ । “यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्याः ॥” “भव्याः श्रेष्ठाः ।” इति तट्टीकायां स्वामी ॥ प्रसन्नम् । यथा, रामायणे । १ । ६२ । ७ । “स मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा ॥” भव्येन प्रसन्नेन चेतसेति तट्टीकायां रामानुजः ॥)
भव्यः, पुं, (भवति उत्पद्यते भू + निपातनात् कर्त्तरि वा यत् ।) कर्म्मरङ्गवृक्षः । इति मेदिनी । ये, ४२ ॥ रसभेदे, पुं क्ली । इति शब्दरत्ना- वली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-488-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भव्य" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें