🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:53:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षेम
kṣema
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चण्डा (गन्धद्रव्य) के नाम (2.4.128) राक्षसी · चण्डा · धनहरी · दुष्पत्र · गणहासक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षेम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राप्त वस्तु की रक्षा । सुरक्षा । यौ—योगक्षेम ।
२. कल्याण । कुशल । मंगल ।
३. अभ्युदय ।
४. सुख । आनंद ।
५. मुक्ति ।
६. फलित ज्योतिष के अनुसार जन्म के नक्षेत्र से चौथा नक्षत्र ।
७. चोवा ।
८. धर्म का एक पुत्र जो शांति के गर्भ से उत्पन्न हुआ था ।
९. सुरक्षा । बचाव (को॰) ।
१०. आधार (को॰) ।
११. विश्राम का स्थान (को॰) ।
क्षेम २ वि॰
१. सुखी । आनंदयुक्त ।
२. कल्याणकर ।
३. सुरक्षाप्राप्त सुरक्षित । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेम mf(आ)n. (√ 2. क्षि) habitable
giving rest or ease or security, MBh.; R.
at ease, prosperous, safe, W.
क्षेम m. basis, foundation, VS. xviii, 7; AV. iii, 12, 1 and iv, 1, 4; ŚBr. xiii; KapS. i, 46
residing, resting, abiding at ease, RV. x; AV. xiii, 1, 27; TS. iii; viii;
क्षेम m. n. (Ved. only m.; g. अर्धर्चादि), safety, tranquillity, peace, rest, security, any secure or easy or comfortable state, weal, happiness, RV.; AV.; VS.; Mn.; MBh. &c. (क्षेम & योग [or प्र-युज्], rest and exertion, enjoying and acquiring, RV.; VS. xxx, 14; PārGṛ.; MBh. xiii, 3081; cf. क्षेम-योग and योग-क्ष्˚; क्षेमं ते, ‘peace or security may be to thee’ [this is also the polite address to a Vaiśya, asking him whether his property is secure, Mn. ii, 127], Śāntiś. ii, 18)
final emancipation, L.
क्षेम m. a kind of perfume (= चण्डा), L.
Ease or Prosperity (personified as a son of Dharma and Śānti, VP.; as a son of Titikṣā, BhP. iv, 1, 51)
N. of a prince, MBh. i, 2701; Divyāv. xviii
of a son of Śuci and father of Su-vrata, BhP. ix, 22, 46
N. of a kind of college (मठ), Rājat. vi, 186
क्षेम m. in security, safely, R.; Mṛcch.; Pañcat.; BhP.
(ifc. with यथा, R. ii, 54, 4)
क्षेम (अम्), n. N. of one of the seven Varṣas in Jambū-dvīpa, BhP. v, 20, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (332,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेम a. [क्षि-मन् Uṇ. 1. 138] 1 Conferring happiness, ease or comfort, good, beneficial, well; धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् Bg. 1. 46. --2 Prosperous, at ease, comfortable, --3 Secure, happy. --मः, --मं 1 Peace, happiness, ease, welfare, wellbeing; वितन्वति क्षेममदेवमातृकाश्चिराय तास्मिन् कुरवश्चकासते Ki. 1. 17; वैश्यं क्षेमं समागम्य (पृच्छेत्) Ms. 2. 127; अधुना सर्वजलचराणां क्षेमं भविष्यति Pt. 1. --2 Safety, security; क्षेमेण व्रज बांधवान् Mk. 7. 7 safely; Pt. 1. 146. --3 Preserving, protection; R. 15. 6. --4 Keeping what is acquired; cf. योगक्षेम. --5 Final beatitude, eternal happiness. --6 Basis, foundation. --7 Residence, resting-place. --8 A star, asterism (नक्षत्र). --मः A kind of perfume. --मा An epithet of Durgā. --Comp. --कर, --कार (also क्षेमंकर) a. propitious, causing peace or security.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0439-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेम पु० क्षि--मन् । १ चोरनामगन्धद्रव्ये । २ लब्धवस्तुनोरक्षणे पु० न० अर्द्धर्चादि० मेदिनिः । “उपेयादीश्वरञ्चैव योग- क्षेमार्थसिद्धये” याज्ञ० लब्धस्य रक्षणं क्षेमः” आ० त० रघु० । “यन्ता च मे धर्त्ता च ये क्षेमश्चमे” यजु० १८, ७०, क्षेमः विद्यमान धनादे रक्षणशक्तिः” वेददी० । ३ विद्य- मानसत्ताकस्य वस्तुनः स्वाधिकरणे विशिष्ट बुद्धि नियामक सम्बन्ध विशेष व्यवस्थापने क्षेमिकशब्दे विवृतिः । ४ कुशले न० ५ तद्वति त्रि० अम० । “गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निभृतकण्टकम्” भा० व० २५९७६ श्लो० “कृतःक्षेमः पुनः पन्थाः” भा० व० ४४४ श्लो० “श्वश्रूश्वशुरभर्त्तृणां मम क्षेमास्तु शर्वरी” २९८ अ० । ६ मुक्तौ न० हेम० “भविता सहदेवस्य” इत्युपक्रमे “अथ मागधराजानो भाविनोये वदामिते” “ततः श्रुतञ्जयाद्विप्र! शुचिस्तस्य भविष्यति । क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद्धर्म्मस्तत्र समन्ततः” भा० श० ९, २२, ३० अ० उक्ते सहदेववंश्ये ७ नृपभेदे पु० । “जन्मसम्पद्विपत्क्षेमं प्रत्यरिः साधकोबधः । मित्रं परममित्रं च” ज्यो० उक्ते स्वजन्मतारावघिके चतुर्थप्रयोदशद्वाविंशे ८ नक्षत्रे च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2408,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेमं, क्ली, प्लक्षद्वीपस्य वर्षविशेषः । यथा । “प्लक्षो जम्बुप्रमाणो द्वीपाख्यातिकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते सप्तजिह्वः । तस्याधिपतिः प्रिय- व्रतात्मज इध्मजिह्वः स्वं द्वीपं सप्त वर्षाणि विभज्य सप्तवर्षनामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयमात्मयोगेनोपरराम । शिवं वयसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि ।” इति श्रीभागवते । ५ । २० । २-३ ॥ * ॥ मठविशेषः । यथा, -- “मर्त्तुं ययौ च वाराहक्षेत्रं यत्राविधायकः श्रीकण्ठक्षेममठयोरासीद्धुष्कपुरान्तिके ॥” इति राजतरङ्गिण्यां ६ तरङ्गः ॥
क्षेमः, पुं, क्ली, (क्षि क्षये + “अर्त्तिस्तुसुहुसृधृ- [] क्षीति ।” उणां । १ । १३९ । इति मन् । (कुश- लम् । (यथा, मनुः । २ । १२७ । “ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्त्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥”) तद्वति त्रि । इत्यमरः २ । ४ । २६ ॥ (यथा, गोः रामायणे । ५ । ८ । १७ । “कृताः क्षेमाश्च पन्थानः सुखं गच्छन्ति खेचराः ॥”) लब्धरक्षणम् । इति मेदिनी ॥ मोक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥
क्षेमः, पुं, (क्षेमं मङ्गलमस्मिन्नस्तीति । अर्श आद्यच् ।) चोरनामगन्धद्रव्यम् । चण्डानामौषधम् । इति शब्दरत्नावली मेदिनी च ॥ धर्म्मेण शान्त्यामुत्- पादितः पुत्त्रः । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ७ । २८ । “व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत । सुखमृद्धिर्यशःकीर्त्तिरित्येते धर्म्मसूनवः ॥” कलिङ्गदेशस्य राजा । यथा, -- “क्षेमोऽग्रतीर्थः कुहरः कलिङ्गेषु नराधिपः । मतिमांश्च मनुष्येन्द्र ! ईश्वरश्चेति विश्रुतः ॥” इति महभारते । १ । ६७ । ६५ ॥ * ॥ चन्द्रवंशीयशुचिराजपुत्त्रः । यथा, -- “ततः सुतञ्जयाद्बिप्रः शुचिस्तस्य भविष्यति । क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद्धर्म्मसूत्रः सनस्ततः ॥” इति श्रीभागवते । ९ । २२ । ४७ ॥ * ॥ लब्धपरिपालनम् । यथा, -- “उपेयादीश्वरञ्चैव योगक्षेमार्थसिद्धये । स्नात्वा देवान् पितॄं श्चैव तर्पयेदर्च्चयेत्तथा ॥” इति याज्ञवल्क्यसंहितायामाचाराध्यायः ॥ “तदनन्तरमीश्वरमभिषेकादिगुणयुक्तमन्यं वा श्रीमन्तमकुत्सितं योगक्षेमार्थम् । अलब्धलाभो योगः । लब्धपरिपालनं क्षेमः तदर्थमुपेयात् । उपासीत उपेयादित्यनेन सेवां प्रतिषेधति । वेतनग्रहणेन आज्ञाकरणं सेवा तस्याः श्ववृत्ति- त्वेन निषेधात् ।” इति तट्टीका मिताक्षरा ॥ (यथाच मनुः । ८ । २३० । “योगक्षेमेऽन्यथा चेत्तु पालो वक्तव्यतामियात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-262-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षेम" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें