🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुशल
kuśala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुशल १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ कुशला]
१. चतुर । दक्ष । प्रवीण । उ॰—पर उरदेश कुशल बहुतेरे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. श्रेष्ठ । अच्छा । भला ।
३. पुण्यशील ।
४. प्रसन्न । खुश (को॰) ।
कुशल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री, कुशल, कुशली]
१. क्षेम । मंगल । खैरियत । राजी खुगी । उ॰— अब कह कुशल बालि कहँ अह । बिहाँसि बचन अंगद अस कहई । —तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—कुशलक्षेम । कुशलमंगल ।
२. वह जिसके हाथ मे कुश हो ।
३. शिव का एक नाम ।
४. कुश द्बीप का निवासी ।
५. गुण (को॰)
६. चतुरता । चतुराई (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुशल mf(आ)n. (gaṇas सिध्मादि, श्रेण्य्-आदि, and श्रमणादि) right, proper, suitable, good (e.g. कुशलं √ मन्, to consider good, approve, AitBr.; ŚāṅkhŚr.)
well, healthy, in good condition, prosperous, R. &c.
fit for, competent, able, skilful, clever, conversant with (loc. [Pāṇ. ii, 3, 40; ChUp.; Mn. &c.] gen. [Pāṇ. ii, 3, 40; Yājñ. ii, 181] inf. [MBh.], or in comp. [gaṇa शौण्डादि; Gaut.; Mn. &c.])
कुशल m. pl. N. of a people, MBh. vi, 359
कुशल m. N. of the Brāhmans in Kuśadvīpa, BhP. v, 20, 16
N. of Śiva
of a prince, VP.
of a grammarian (author of the Pañjikā-pradīpa)
कुशल n. welfare, well-being, prosperous condition, happiness, TUp.; Gaut.; Āp.; MBh. &c. [कुशलम्-√ प्रच्छ्, to ask after another's welfare, to say ‘how do you do?’, Mn.; MBh. &c.; कुशलं ते (optionally with dat. Pāṇ. ii, 3, 73), ‘hail to thee!’ (used as a salutation, especially in greeting a Brāhman), MBh. &c.]
benevolence, R. ii, 34, 22
virtue, L.
cleverness, competence, ability, Pañcat.
N. of a Varṣa governed by Kuśala, VP.
कुशल n. (also) religious merit, Inscr.; MWB. 124
कुशल n. (in comp.) g. विस्पष्टादि
happily, cheerfully, (with √ आस्, ‘to be well’), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (297,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुशल a. 1 Right, proper, good, auspicious; Śi. 16. 41; [] Bg. 18. 10. --2 Happy, prosperous. --3 Able, skilful, clever, proficient, well-versed; with loc. or in comp.; दंडनीत्यां च कुशलं Y. 1. 313, 2. 181; Ms. 7. 190; R. 3. 12. --लं 1 Welfare, a happy or prosperous condition, happiness; पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः R. 1. 58; अव्यापन्नः कुशलमबले पृच्छति त्वां Me. 101; अपि कुशलं भवतः ‘are you doing well’ (how do you do?). --2 Virtue. --3 Cleverness, ability. --लः An epithet of Śiva. --Comp. --काम a. desirous of happiness. --प्रश्नः friendly inquiry after a person's health or welfare. --बुद्धि a. wise, intelligent, shrewd, sharp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0414-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुशल न० कुश--कलन् । १ कल्याणे । २ तद्वति त्रि० । कुशान् लाति ला--क । ३ कुशग्राहके त्रि० । कौ पृथिव्यां शलति चलयति कर्य्याणि शल--अच् । ४ कार्य्यचतुरे त्रि० । अस्य च कुशग्राहकत्वे यौगिकत्वम् चतुरे लाक्षणिकत्व- मिति काव्यप्रकाशकारआह तदेतन्मतं सा० द० निराकृत्य दक्षतायां रूढत्वमस्य व्यवस्थापितं यथा “केचित् तु “कर्म्मणि कुशलः” इति रूढावुदाहरन्ति । तेषामयमभिप्रायः । “कुशं लाति” इति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूप्रो मुख्योऽर्थः प्रकृतेऽसम्भवन् विवेचकत्वसा- धर्म्म्यसम्बन्धसम्बन्धिनं दक्षरूपमर्थं बोधयति” । तदन्ये न मन्यन्ते । कुशग्राहिरूपार्थस्य व्युत्पत्तिलभ्यत्वेऽप्रि दक्षरूपस्यैव मुख्यार्थत्वात् । अन्यद्धि शब्दानां व्युत्प- त्तिनिमित्तमन्यच्च प्रवृत्तिनिमित्तम् । व्युत्पत्तिलभ्यस्य मुख्यार्थत्वे “गौः शेते” इत्यत्रापि लक्षणा स्यात् । “ग- मेर्डोः” इति गमधातीर्डोप्रत्ययेन व्युत्पादितस्य गोशब्दस्य शयनकालेऽपि प्रयोगात्” । अत्रेदमभिदध्महे । “गसेर्डोरिति औणादिकडोप्रत्यया- न्तस्य गोशब्दस्य “उणादयोऽव्युत्पन्नाः प्रातिपदि- कानि” पा० उक्तत्वात् न यौगिकतासम्भवः अवयवल- भ्यार्थाभावात् अतस्तस्य गवादौ रूढतैव! “आतोऽनु- पसर्गे कः” पा० उक्तेकप्रत्ययस्य कृत्त्वेन व्युत्पन्नत्वात् अव- यवार्थलभ्यार्थसत्त्वान्न गोशब्दतुल्यता “किञ्च उणा- दीनां व्युत्पन्नत्वपक्षेऽपि गोशब्दस्यावयवार्थयोगात् पङ्क- जादिपदवत् अर्थविशेषे योगरूढत्वं गोशब्दे वक्ष्यते । अतएव गोशब्दस्य रूढत्यकल्पनमत्युत्पन्नत्वपक्षमाश्रित्यै- वेति विवेव्यमिति । मण्डपशब्दस्य मण्डपानकर्त्तृतात्- [] पार्य्यकत्वे यौगिकता जनाश्रयपरत्वे रूढत्वमिव कुशल शब्दस्य रूढयौगिकत्वमेव युक्तम् “पप्रच्छ कुशलं राज्ये” रघुः । “मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधि- गता” सा० द० । “प्रसारयन्ति कुशलाश्चित्रां वाचं पटीमिव” माघः । “तदनुप्रवेशमथ वा कुशलः” माघः । कुश + अस्त्यर्थे सिध्मा० लच् । ५ कुशयुक्ते त्रि० । ततः अस्त्यर्थे इनि । कुशलिन् तद्युक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । “कुशलिनी वत्सस्य वार्त्ताऽपि न” सा० द० । “माञ्च कुशलिनी ब्रूयाः” भा० उ० १३६ अ० । शौण्डा० एतस्य ७ त० । कर्म्म कुशलः । श्रेण्यादि० अभूततद्भावार्थे समा० । कुशलकृतः कुशलभूतः । अनेन सह कुमारशब्दस्य समासे कुमारस्य विशेष्यत्वेऽपि श्रमणादि० परनिपातः । कुमार कुशलः । ततः ब्राह्मणादि० कर्म्मणि भावे च ष्यञ् । कौशल्य दक्षतायाम् न० । युवा० तदर्थे अण् । कौशल तदर्थे “योगः कर्म्मसु कौशलम्” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2147-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुशलं, क्ली, (कुश् + वृषादित्वात् कलन् । यद्वा कुं पापं तस्मात् शलति गच्छति पृथक्त्वं प्राप्नोतीत्यर्थः । कु + शल् + अच् ।) कल्याणम् । (यथा, रघुः १ । ५८ । “प्रप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः” ॥ * ॥ समागमे विहिते अभिवादकमवरवयस्कं स- मानवयस्कमनभिवादकमपि ब्राह्मणं कुशलमिति शब्दविशेषोच्चारणेनैव कल्याणप्रश्नं पृच्छेत् । य- दुक्तं मनौ २ । १२७ । “ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्त्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च” ॥) पर्य्याप्तिः । पुण्यम् । (तद्वति, त्रि । यथा, गीतायाम् १८ । १० । “नद्वेष्ट्यकुशलं कर्म्म कुशले नानुषज्जते” ॥ कौ पृथिव्यां शलति श्लाघा प्राप्नोतीति । शल + अच् ।) शिक्षिते, त्रि । इत्यमरः । ३ । ३ । २०३ ॥ (यथा, मनुः ८ । १५७ । “समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः । [] स्थापयन्ति तु यां वृद्धिं सा तत्राधिगमं प्रति” ॥ कुशं लाति गृह्णाति । कुश + ला + कः । कुश- ग्राहकः । इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-160-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुशल" आता है (55)
पटु प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्षदक्ष जिसमें किसी काम को चटपट सुगमतापूर्वक करने की शक्ति हो । निपुण । कुशल ।…गृत्स कुशल । दक्ष । प्रवीणनिपुण दक्ष । कुशल । प्रवोण । चतुर । कार्य करने में पटुपाटविक पटु । कुशलनिष्ण कुशल । होशियार । निष्णातकृतहस्त किसी काम के करने में होशियार । चतुर । कुशलवचस कुशल । चतुरकृती कुशल । निपुण । दक्षकृतागम प्रवीण । समर्थ । कुशलवेदिता चतुर । कुशल । विद्वान् ।ज्ञाता । जाननेवालासुभूति कुशल । क्षेम । मंगलहस्तवत् हाथवाला अर्थात् दक्ष । चतुर । कुशल । प्रवीणशौंडि चतुर । दक्ष । कुशलकृत्यविद् कर्तव्य कर्म जाननेवाला । कर्तव्य में चतुर । कुशल । निपुणअताई दक्ष । कुशल । प्रवीणदच्छ पु वि॰ चतुर । निष्णात । कुशलआफियत कुशल । क्षेमकुशलाई कल्याण । क्षेम । खैरियत । कुशलबिहतरी भलाई । कुशलसौस्थय कुशल । क्षेम । कल्याणक्षिप्रकर कुशल । मुस्तैदचाबुकदस्त कुशल । दक्षयुक्तिमान् कुशल । प्रबुद्धप्रतिपत्तिविशारद् चतुर । कुशलभव उत्पत्ति । जन्मसंच पु † ^१ संज्ञा पुं॰आप्त प्राप्त । प्रामाणय रूप में लब्धपृथु चौड़ा । विस्तृतमंगल अभीष्ट को सिद्धि । मनोकामना का पूर्ण होनालस्त क्रीड़ितक्षेम प्राप्त वस्तु की रक्षा । सुरक्षा । यौ—योगक्षेमपंडित विद्धान् । शास्त्रज्ञ । ज्ञानी । विशेष—लोक में 'पंडित' शब्द का प्रयोग …विदुर वह जो जानता हो । जानकर । वेत्ता । ज्ञाताशीलित बारंबार किया हुआ । अभ्यस्त । प्रयुक्तअग्र्य प्रधान । श्रेष्ठप्रवीण अच्छा गाने, बजाने या बोलनेवालासमाप्त जिसका अंत हो गया हो । जो खतम या पूरा हो । जैसे,—(क) जब आप अपनी सब बाते…निष्ठित स्थित । द्दढ़ । ठहरा या जमा हुआमाहिर ज्ञाता । जानकार । तत्वज्ञनदीष्ण नदी में स्नान करनेवालानिरामय जिसे रोग न हो । नीरोग । भला चंगा । तंदुरुस्तकृतार्थ जिसका अभिप्राय पूरा हो चुका हो । जो अपने सब काम कर चुका हो । कृतकृत्य …विबुद्ध जाग्रत । जगा हुआनिर्ग्रंथक एकाकी । अलगरसज्ञ वह जो रस का ज्ञाता हो । रस जाननेवालास्वाप्त जो स्वयं प्राप्त किया जायकृतकर्मा जो अपना काम सिद्ध कर चुका हो । सफलताप्राप्त । कामयाबभला जो अच्छा हो । उत्तम । श्रेष्ठ । जैसे, भला काम । भला आदमीसयान पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सयानापन'कमंगर कमान बनानेवाला । कमान- साजपैराक तैरनेवाला । तैराक । †सुजान समझदार । चतुर । सयानासलामती तंदुरुस्ती । स्वस्थताहोशियार चतुर । समझदार । बुद्धिमान्
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें