🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:39:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रवीण
pravīṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवीण वि॰ [सं॰]
१. अच्छा गाने, बजाने या बोलनेवाला ।
२. निपुण । कुशल । दक्ष । होशियार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वीण mf(आ)n. (प्र + वीणा) skilful, clever, conversant with or versed in (loc. or comp.), Kāv.; Kām. (cf. g. शौण्ड्डादि)
प्र-वीण m. N. of a son of the 14th Manu, Hariv. (v.l. प्र-वीर).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (693,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवीण a. Clever, skilled or versed in, conversant with; आमोदानथ हरिदंतराणि नेतुं नैवान्यो जगति समीरणात्प्रवीणः Bv. 1. 15; Ku. 7. 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0761-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवीण त्रि० वीणया प्रगायति प्र + वीणा + णिच्--अच् । १ निपुणे वीणया गायकस्य नैपुण्यप्रसिद्धेः तत्तुल्यनैपुण्य- वत्त्वात्तथात्वम् । भौत्यस्य मनोः २ पुत्रभेदे पु० हरिवं ७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4492,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवीणः, त्रि, (प्रकृष्टा संसाधिता वीणास्य । यद्वा, प्रवीणयति वीणया प्रगायतीति । प्र + वीण + णिच् + अच् । वीणया गायकस्य नैपुण्यप्रसिद्धे- स्तत्तुल्यनैपुण्यात् तथात्वम् ।) प्रकृष्टं वेत्ति यः । तत्पर्य्यायः । निपुणः २ अभिज्ञः ३ विज्ञः ४ निष्णातः ५ शिक्षितः ६ वैज्ञानिकः ७ कृत- मुखः ८ कृती ९ कुशलः १० । इत्यमरः । ३ । १ । ४ ॥ (यथा, कुमारे । १ । ४८ । “विश्वावसुप्राग्रहरैः प्रवीणैः सङ्गीयमानत्रिपुरावदानः । अध्वानमध्वान्तविकारलङ्घ्य- स्ततार ताराधिपखण्डधारी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-296-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रवीण" आता है (20)
पटु प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्षकुशल चतुर । दक्ष । प्रवीणगृत्स कुशल । दक्ष । प्रवीणप्रौण प्रवीण । चतुर । होशियारहस्तवत् हाथवाला अर्थात् दक्ष । चतुर । कुशल । प्रवीणअताई दक्ष । कुशल । प्रवीणहाजिक दक्ष । प्रवीण । निपुणचतुर टेढी चाल चलनेवाला । वक्रगामीपेशल मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदरलस्त क्रीड़ितपंडित विद्धान् । शास्त्रज्ञ । ज्ञानी । विशेष—लोक में 'पंडित' शब्द का प्रयोग …जीरक जीराकृतकर्मा जो अपना काम सिद्ध कर चुका हो । सफलताप्राप्त । कामयाबअमूक पु वि॰चतुरा † ^१ संज्ञा स्त्री॰ नृत्य में धीरे—धीरे भौंह कँपाने की क्रियापैराक तैरनेवाला । तैराक । †सुजान समझदार । चतुर । सयानाउस्ताद गुरु । शिक्षक । अध्यापक । मास्टरपैराकी † वि॰सिद्धहस्त जिसका हाथ किसी काम में मँजा हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें