🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:47:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रवीण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रवीण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रवीण

अर्थ: - प्रकृष्टा संसाधिता वीणा येन

संस्कृत: पर्याय: निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रवीण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रवीण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रवीण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रवीणःप्रवीणौप्रवीणाः
द्वितीयाप्रवीणम्प्रवीणौप्रवीणान्
तृतीयाप्रवीणेनप्रवीणाभ्याम्प्रवीणैः
चतुर्थीप्रवीणायप्रवीणाभ्याम्प्रवीणेभ्यः
पञ्चमीप्रवीणात् / प्रवीणाद्प्रवीणाभ्याम्प्रवीणेभ्यः
षष्ठीप्रवीणस्यप्रवीणयोःप्रवीणानाम्
सप्तमीप्रवीणेप्रवीणयोःप्रवीणेषु
सम्बोधनहे प्रवीणहे प्रवीणौहे प्रवीणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रवीण
प्रवीण
pravīṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवीण वि॰ [सं॰]
१. अच्छा गाने, बजाने या बोलनेवाला ।
२. निपुण । कुशल । दक्ष । होशियार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वीण mf(आ)n. (प्र + वीणा) skilful, clever, conversant with or versed in (loc. or comp.), Kāv.; Kām. (cf. g. शौण्ड्डादि)
प्र-वीण m. N. of a son of the 14th Manu, Hariv. (v.l. प्र-वीर).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (693,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवीण a. Clever, skilled or versed in, conversant with; आमोदानथ हरिदंतराणि नेतुं नैवान्यो जगति समीरणात्प्रवीणः Bv. 1. 15; Ku. 7. 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0761-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवीण त्रि० वीणया प्रगायति प्र + वीणा + णिच्--अच् । १ निपुणे वीणया गायकस्य नैपुण्यप्रसिद्धेः तत्तुल्यनैपुण्य- वत्त्वात्तथात्वम् । भौत्यस्य मनोः २ पुत्रभेदे पु० हरिवं ७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4492,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवीणः, त्रि, (प्रकृष्टा संसाधिता वीणास्य । यद्वा, प्रवीणयति वीणया प्रगायतीति । प्र + वीण + णिच् + अच् । वीणया गायकस्य नैपुण्यप्रसिद्धे- स्तत्तुल्यनैपुण्यात् तथात्वम् ।) प्रकृष्टं वेत्ति यः । तत्पर्य्यायः । निपुणः २ अभिज्ञः ३ विज्ञः ४ निष्णातः ५ शिक्षितः ६ वैज्ञानिकः ७ कृत- मुखः ८ कृती ९ कुशलः १० । इत्यमरः । ३ । १ । ४ ॥ (यथा, कुमारे । १ । ४८ । “विश्वावसुप्राग्रहरैः प्रवीणैः सङ्गीयमानत्रिपुरावदानः । अध्वानमध्वान्तविकारलङ्घ्य- स्ततार ताराधिपखण्डधारी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-296-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रवीण" आता है (20)
पटु प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्षकुशल चतुर । दक्ष । प्रवीणगृत्स कुशल । दक्ष । प्रवीणप्रौण प्रवीण । चतुर । होशियारहस्तवत् हाथवाला अर्थात् दक्ष । चतुर । कुशल । प्रवीणअताई दक्ष । कुशल । प्रवीणहाजिक दक्ष । प्रवीण । निपुणचतुर टेढी चाल चलनेवाला । वक्रगामीपेशल मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदरलस्त क्रीड़ितपंडित विद्धान् । शास्त्रज्ञ । ज्ञानी । विशेष—लोक में 'पंडित' शब्द का प्रयोग …जीरक जीराकृतकर्मा जो अपना काम सिद्ध कर चुका हो । सफलताप्राप्त । कामयाबअमूक पु वि॰चतुरा † ^१ संज्ञा स्त्री॰ नृत्य में धीरे—धीरे भौंह कँपाने की क्रियापैराक तैरनेवाला । तैराक । †सुजान समझदार । चतुर । सयानाउस्ताद गुरु । शिक्षक । अध्यापक । मास्टरपैराकी † वि॰सिद्धहस्त जिसका हाथ किसी काम में मँजा हो

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रवीणप्रवीण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रवीण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रवीण 📚 ➤ - प्रकृष्टा संसाधिता वीणा येन
संस्कृत: पर्याय: निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रवीण 📚अच्छा गाने, बजाने या बोलनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रवीण
निपुण (३.१.४) — निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित, वैज्ञानिक, कृतमुख, कृती

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें