🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:16:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दक्ष
dakṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुशल/फुर्तीला (2.10.19) चतुर · पेशल · पटु · सूत्थान · उष्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दक्ष १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें किसी काम को चटपट सुगमतापूर्वक करने की शक्ति हो । निपुण । कुशल । चतुर । होशियार । जैसे,—वह सितार बजाने में बड़ा दक्ष है ।
२. दक्षिण । दाहना । उ॰—(क) दक्ष दिसि रुचिर वारीश कन्या ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) दक्ष भाग अनुराग सहित इंदिरा अधिक ललिताई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. साधु । सच्चा । ईमानदार । सत्यवक्ता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दक्ष mf(आ)n. able, fit, adroit, expert, clever, dexterous, industrious, intelligent, RV. &c.
strong, heightening or strengthening the intellectual faculties (Soma), ix f.
passable (the Ganges), MBh. xiii, 1844
suitable, BhP. iv, 6, 44; Bhartṛ. iii, 64
right (opposed to left), RāmatUp. i, 22; Phetk. i
दक्ष m. ability, fitness, mental power, talent (cf. -क्रतु), strength of will, energy, disposition, RV.; AV.; VS.
evil disposition, RV. iv, 3, 13; x, 139, 6
a particular form of temple, Hcat. ii, 1, 390
a general lover, W.
a cock, Car. i, vi
N. of a plant, L.
fire, L.
Śiva's bull, L.
N. of an Āditya (identified with Prajā-pati, TS. iii; ŚBr. ii; father of Kṛttikā, Śāntik.), RV. i f., x; Nir. ii, xi
N. of one of the Prajā-patis (MBh. xii, 7534; Hariv.; VP. i, 7, 5 and 22, 4; BhP. iii, 12, 22; MatsyaP. cvl, 15; KūrmaP. &c., Śak. vii, 27; born from Brahmā's right thumb, MBh. i, xii; Hariv. &c.; or from A-ja, ‘the unborn’, BhP. iv, 1, 47; or son of Pra-cetas or of the of 10 Pra-cetasas, whence called Prācetasa, MBh. i, xii f.; Hariv. 101; VP. i, 15; father of 24 daughters by Pra-sūti, VP. i, 7, 17 ff.; BhP. &c.; of 50 [or 60 MBh. xii, 6136; R. iii, 20, 10; or 44 Hariv. 11521 ff.] daughters of whom 27 become the Moon's wives, forming the lunar asterisms, and 13 [or 17 BhP.; or 8 R.] those of Kaśyapa, becoming by this latter the mothers of gods, demons, men, and animals, while 10 are married to Dharma, Mn. ix, 128 f.; MBh. i, ix; xii, 7537 ff.; Hariv.; VP. &c.; celebrating a great sacrifice [hence दक्ष स्ययन, ‘N. of a sacrifice’, Mn. vi, 10] to obtain a son, he omitted, with the disapproval of Dadhīca, to invite Śiva, who ordered Vīra-bhadra to spoil the sacrifice, Hariv. 12212 [identified with Viṣṇu] ff.; VāyuP. i, 30, = BrahmaP. i; LiṅgaP.; MatsyaP. xiii; VāmP. ii-v; ŚivaP. i, 8; KāśīKh. lxxxvii ff.; named among the Viśve-devās, Hariv. 11542; VāyuP.; Bṛhasp. [Hcat.] &c.)
N. of a son of Garuḍa, MBh. v, 3597
of a man with the patr. Pārvati, ŚBr. ii, 4, 4, 6
of a law-giver, Yājñ. i, 5; Mn. ix, 88, Sch. &c.
of a son of Uśī-nara, BhP. ix, 23, 2
of one of the 5 Kānyakubja Brāhmans from whom the Bengal Brāhmansare said to have sprung, Kṣitīś. i, 13 and 41
दक्ष cf. अ-तूर्त-, दिन-, समान; सु-दक्ष; मार्ग-दक्षक; दाक्षायन्.
दक्ष [cf. δεξιός; Lat. dex-ter; Goth. taihsvs.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (465,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दक्ष a. [दक्ष्-कर्तरि अच्] 1 Able, competent, expert, clever, skilful; नाट्ये च दक्षा वयं Ratn. 1. 6; मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे Ku. 1. 2; R. 12. 11. --2 Fit, suitable. --3 Ready, care ful, attentive, prompt; Y. 1. 76. --4 Honest, upright. --क्षः 1 N. of a celebrated Prajāpati. [He was one of the ten sons of Brahman, being born from his right thumb, and was the chief of the patriarchs of mankind. He is said to have had many daughters, 27 of whom became the wives of the moon, thus forming the 27 lunar mansions, and 13 the wives of Kaśyapa, becoming by him the mothers of gods, demons, men, and animals; see कश्यप. At one time Dakṣa celebrated a great sacrifice, but did not invite his daughter Satī, nor her husband Śiva, the chief of the gods. Satī, however, went to the sacrifice, but being greatly insulted threw herself into fire and perished; cf. Ku. 1. 21. When Śiva heard this he was very much provoked, and, according to one account, himself went to the sacrifice, completely destroyed it, and pursued Dakṣa [] who assumed the form of a deer, and at last decapitated him. But Śiva is said to have afterwards restored him to life, and he thenceforward acknowledged the god's supremacy. According to another account, Śiva, when provoked, tore off a hair from his matted hair, and dashed it with great force against the ground, when lo! a powerful demon started up and awaited his orders. He was told to go and destroy Dakṣa's sacrifice; whereupon the mighty demon, attended by several demigods, went to the sacrifice, routed the gods and priests, and, according to one account, beheaded Dakṣa himself.] --2 A cock. --3 Fire. --4 The bull of Śiva. --5 A lover attached to many mistresses. --6 An epithet of Śiva. --7 Mental power, ability, capacity. --8 An epithet of Viṣṇu. --9 The right side or part; वामतो जानकी यस्य दक्षभागे च लक्ष्मणः. --10 Ability, power, fitness. --11 Strength of will, energy, resoluteness. --12 Strength, power. --13 Bad disposition, wickedness. --क्षा 1 The earth. --2 An epithet of the Ganges. --क्षं Strength, vigour. --Comp. --अध्वरष्वंसकः, --क्रतुष्वंसिन् m. epithets of Śiva. --कन्या, --जा, --तनया {1} an epithet of Durgā. {2} a lunar mansion. --जापतिः {1} the moon {2} Śiva. --सुतः a god. --(ता) a lunar mansion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0554-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दक्ष, ङ स्यदे । वृद्धौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) स्यद इह शीघ्रकर- णम् । ङ, दक्षते धनमुद्योगी । शीघ्रमुत्पाद- यति इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥ (सामर्थ्ये अकर्म्मकोऽयम् । यथा, ऋग्वेदे । २ । १ । ११ । “तमिळा शतमिहासि दक्षसे ॥” “दक्षसे दानाय समर्था भवसि ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
दक्ष, ष म ङ हन्त्यर्थे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) म, अदक्षि अदाक्षि । दक्षं दक्षम् । दाक्षं दाक्षम् । मानुबन्धबला- दनुपधयोरपि दीर्घः । स्वमते तु दीर्घविधि- रुपधां नापेक्षते । ष, दक्षा । सेमक्तात् सरो- रित्यनेनैवेष्टसिद्धेऽस्य षानुबन्धस्त्वरपर्य्यन्तघटा- दिभ्यो ङ इति प्राचीनमतानुवादार्थः । ङ, दक्षते । हन्त्यर्थे गतिवधयोः । इति दुर्गादासः ॥
दक्षः, पुं, (दक्षते सृष्टिप्रवृद्धये समर्थो भवतीति । दक्ष + अच् ।) प्रजापतिविशेषः । स ब्रह्मणो दक्षिणाङ्गुष्ठाज्जातः । ततः प्रभृति मैथुनेन प्रजा जाताः । यथा, -- “शरीरानथ वक्ष्यामि मातृहीनान् प्रजापतेः । अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः प्रजापतिरजायत ॥” इति मत्स्यपुराणे । ३ । ९ ॥ “यथा ससर्ज चैवादौ तथैव शृणुत द्बिजाः ! । यदा तु सृजतस्तस्य देवर्षिगणपन्नगान् ॥ न वृद्धिमगमल्लोकस्तदा मैथुनयोगतः । दक्षः पुत्त्रसहस्राणि पाञ्चजन्यामजीजनत् ॥” इति च तत्रैव । ५ । ३ -- ४ ॥ [] अस्य भार्य्या स्वायम्भुवमनुकन्या प्रसूतिः । अस्य षोडशकन्याः यथा, श्रद्धा १ मैत्री २ दया ३ शान्तिः ४ तुष्टिः ५ पुष्टिः ६ क्रिया ७ उन्नतिः ८ बुद्धिः ९ मेधा १० मूर्त्तिः ११ तितिक्षा १२ ह्रीः १३ स्वाहा १४ स्वधा १५ सती १६ । तस्य त्रिसहस्रपुत्त्राः । दक्षप्रजापतिर्द्वितीय- जन्मनि दशप्रचेतसः सुतो भूत्वा षष्ठमन्वन्तरे प्रजासृष्टिञ्चकार । स असिक्न्यां पत्न्यां षष्टिं कन्या जनयित्वा प्रजापतिभ्यो दत्तवान् । धर्म्माय दश । कश्यपाय सप्तदश । चन्द्राय सप्तविंशतिः । कृशाश्वाय द्वे । भूताय द्वे । अङ्गिरसे द्वे । इति श्रीभागवतम् ॥ * ॥ ताम्रचूडः । (यथा, चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये । “धार्त्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि । चटकानाञ्च यानि स्युरण्डानि च हितानि च ॥”) मुनिभेदः । (यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ४ । ६७ । “कणादो गौतमः कण्वः पाणिनिः शाकटायनः । ग्रन्थञ्चकार यद्धृत्वा दक्षः कात्यायनः स्वयम् ॥” अयं हि धर्म्मशास्त्रप्रयोजकानामन्यतमः । यथा, याज्ञवल्क्ये । १ । ५ । “पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगोतमौ । शातातपो वशिष्ठश्च धर्म्मशास्त्रप्रयोजकाः ॥”) हरवृषः । द्रुमभेदः । वह्निः । इति विश्वः ॥ महेशः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महा- भारते । १३ । १७ । ११३ । “धृतिमान् मतिमान् दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः ॥” विष्णोर्नामविशेषः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । १११ । “अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः ॥” बलम् । इति निघण्टुः । २ । ९ । “दक्ष शैघ्र्ये चकारात् वृद्धौ । दक्ष गतिहिंसनयोः । दक्षतिरुत्साहार्थः । इति स्कन्दस्वामी । असुन् । शत्रुविजये क्षिप्रो भवत्यनेन हिंस्यन्ते वानेन शत्रवः प्रोत्साहितो वा भवति शत्रुविजये ।” “दक्ष इति सकारान्तं बलनाम अकारान्त- मपि तस्यैवमर्थान्तरे द्रष्टव्यम् ॥” इति तट्टी- कायां देवराजयज्वा । यथा, ऋग्वेदे । १ । ९५ । ६ । “स दक्षाणां दक्षपतिर्बभूव ॥” “सोऽग्निर्दक्षाणां सर्व्वेषां बलानां दक्षपति- र्बलाधिपतिर्बभूव ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ गरुडस्य पुत्त्राणामन्यतमः । यथा, महा- भारते । ५ । १०१ । १२ । “मेघहृत् कुमुदो दक्षः सर्पान्तः सोमभोजनः ॥”) त्रि, पटुः । इति मेदिनी । षे, १४ ॥ अस्य पर्य्यायः चतुरशब्दे द्रष्टव्यः ॥ (यथा, महा- भारते । १ । ७४ । ३९ । “सा भार्य्या या गृहे दक्षा सा भार्य्या या प्रजा- वती । सा भार्य्या या पतिप्राणा सा भार्य्या या पतिव्रता ॥” [] स
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दक्ष" आता है (34)
पटु प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्षकुशल चतुर । दक्ष । प्रवीणगृत्स कुशल । दक्ष । प्रवीणनिपुण दक्ष । कुशल । प्रवोण । चतुर । कार्य करने में पटुप्रगुण चतुर । दक्ष । होशियारकृती कुशल । निपुण । दक्षशौंडि चतुर । दक्ष । कुशलअताई दक्ष । कुशल । प्रवीणचालाक चतुर । व्यवहारकुशल । दक्षहाजिक दक्ष । प्रवीण । निपुणवितपन्न वह जो किसी काम में कुशल हो । व्युत्पन्न । दक्ष । प्रधीणचाबुकदस्त कुशल । दक्षआप्त प्राप्त । प्रामाणय रूप में लब्धपंचम पाँचवाँ । जैसे, पंचम वर्ण, पंचम स्वरलस्त क्रीड़ितचोक्ष शुद्ध । पवित्रप्रणत बहुत झुका हुआविश्व चौदहों भुवनों का समूह । समस्त ब्रह्मांड । विशेष दे॰ 'ब्रह्मांड'संशित सान पर चढ़ाया हुआ । तेज किया हुआ । चोखा या तीखा किया हुआ । टेया हुआ । …दक्षिण वि्॰प्रवीण अच्छा गाने, बजाने या बोलनेवालाविशारद वह जो किसी विषय का अच्छा पंडित या विद्वान् होनिष्ठित स्थित । द्दढ़ । ठहरा या जमा हुआवैज्ञानिक वह जो विज्ञान का अच्छा ज्ञाता हो । विज्ञान जाननेवालानदीष्ण नदी में स्नान करनेवालाअभ्यस्त जिसका अभ्यास कीया गया हो । बार बार कीया हुआ । मश्क किया हुआ । जैसे—यह …धर्मशास्त्र किसी जनसमूह के लिये उचित आचार व्यवहार की व्यवस्था जो किसी महात्मा या आ…प्रजानाथ ब्रह्माविश्वेदेव अग्निकृतशोभ शानदारप्राचेतस् प्रचेतागण जो प्राचीनबर्हि के पुत्र थे और जिनकी संख्या दस थीकमंगर कमान बनानेवाला । कमान- साजशातिर चालाक । चतुर । उस्ताद । काइयाँहोशियार चतुर । समझदार । बुद्धिमान्
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें